Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 15:25

Foat Ğalimullin: Bezneñ tuğan telebez – tatar tele äle däwlät tele däräcäsenä kütärelep citmäde. Haman da şul rus telendä cıyılışlar, sessiälär uzdırabız. “Şähri Qazan”


Bu atnada Tatarstan matbuğatı respublikada uzğan räsmi oçraşular, çaralar turında mäqälälär, reportajlar birep bardı. 28 bitlek “Tatarstan xäbärläre” atnağa ber näşer itelsä dä, 3-4 yüldä Qazanda İdel buyı federal' okrugınıñ zur türäläre qatnaşında uzğan üseş strategiäse forumı turında östämä mäglümatlar kiterä. Mäsälän, gazeta bu çaranıñ sponsorları isemlege belän tanıştıra häm ul qayberäwlärgä qızıqtır da. Çönki, 8 iğänäçe firma arasınnan 4sе tatarstannıqılar ikän. Ä bit forumda İdel buyı okruğına kergän ölkälär häm respublikalarnıñ hämmäse dä qatnaştı. Dimäk, qayğırtuçanlıq wä qunaqçıllıq digändä - bezneñ ayaq idändä.

“Tatarstan xäbärläre” forumda prezident Mintimer Şäymiew awızınnan yañğırağan qayber qanatlı cömlälär belän soqlana. Sitata: “Küçeş çorı şartlarında forumnıñ barlıq täkdimnäre dä eşkä aşar dip äytä almıym. Läkin bez monıñ belän şöğıllänergä tieş... Yörgän taş şomara...” Şul uq çığışında Tatarstan prezidentınıñ “ Ä inde bezne işetergä telämägännär... minemçä andıylar bulmas, çönki ağımğa qarşı baru qıyın “,- digän süzläre forum qararların ütäwçelärgä başqa al'ternativ yullar ezläwdän azat itä.

Qazan forumı turında yazğan başqa gäcitlär dä nigezdä anı uñay bäyäläp, Mintimer Şäymievneñ çığışı Sergey Kirienkonıkına qarağanda otışlıraq ide digän fikerne alğa sördelär. Ä inde comğa könne Qazanda eşli başlağan “Rossiä Federatsiäse häm başqa Awropa illäreneñ konstitutsiäse statusı” digän konferensiä turında “Şähri Qazan” gazetası qısqa ğına xäbär urnaştırdı. “Veçernyaya Kazan” başqalabızğa Yevropanıñ 16 ilennän wäkilläreneñ kilüe şähär buylap xäräkät itüçelärgä uñaysızlıqlar tudıraçaq dip yazıp çıqtı. Şul uq gazeta fikerençä xalıqara konferensiä uzdıru Rossiä prezidentı qarşında oyıştırılğan wäqälätlärne çikläw komissiäse räise Dmitriy Kozaknı qunaqçıl Tatarstan cirenä kiterer öçen bik caylı forsat buldı.

“Tatarstan yäşläre” gazetası da respublika citäkçeläre qatnaşqan çaralarğa daimi iğtibar itep kilä. Pänceşämbedä dönya kürgän sanında Ş.İsmäğilev “Mujiklar, närsädän qurqasız?” digän mäqälä bastırğan. Anda süz Spas rayonında uzğan seminar-kiñäşmä turında bara. Baqsañ, mäqäläneñ isemenä çığarılğan fraza avtornıñ süzläre tügel ikän.

>“Mujiklar, närsädän qurqasız?-dide prezident Mintimer Şäymiew seminarğa cıyılğan xalıqqa möräcäğät itep. Bu fikeren ul Spas rayon mädäniät yortında yasağan çığışında da quätläde: ürnäkläre bar – Tatarstan cirendä çın xucalar armiäse tuıp kilä, alar eşne oyıştıra belälär, masştablı fiker yörtälär, cirgä investitsiälär kertüçelär sanı da könnän-kön arta. Prezident fikerençä, awıl xucalığın üzgärtüdä kisken xäräkätlär yasarğa yaramıy, ordım-suqtım prinsibı belän barıp bulmıy - ipläp, aldın-artın uylap eş itärgä, fikerläw räweşen üzgärtergä, töp iğtibarnı yaña texnologiälär kertügä yünältergä kiräk.”

Mäqälä avtorı respublikadağı awıllarnıñ kiläçäge turında optimistik ruxta yaza. Häm bu berençe çiratta seminarda tuğan üz-üzeñä ışanu, täwäkällek atmosferasına bäyle axrısı.

Ä inde il buyınça alsaq, eşlär alay uq ömetle kürenmi. Rusiä xökümäte başlığı Mixail Kas'yanov tantanalı räweştä “İpigä bäyälär üsmi häm üsmäyäçäk!” dip beldersä dä, bäyälär bu yulı da premyerğa buysınmadılar. İyün ayında uq Rossiädä on bäyäse – 7,5, kümäç – 5,5, ipi bäyäse 4,9 protsentqa kütärelde. Xäyer, xökümät citäkçese mondıy waq-töyak tiennärgä, protsentlarğa iltifat ta itmägänder. Nik disäñ, ul möğayın biştär totıp ipi kibetlärendä yörmider.

“Vostoçnıyy ekspress” häm “Veçernyaya Kazan`” Yar Çallı maltabarlarınıñ kinät yuğalıp kitüläre xaqında şomlı yazmalar urnaştırıp kilälär. “KamAZ- metallurgiä” zavodı general' direktorı Fabernıñ häm anıñ söyärkäse yuğalğanğa ike ay uzıp ölgermäde, Çallıda bu atnada tağın ber bilgele biznes ähele Bulat Bayazitov yuqqa çıqtı. Oşbu fakt buyınça da cinayät eşe quzğatılğan. “Veçernyaya Kazan`” gazetası süzlärenä qarağanda, mondıy köpä-köndez yuğalularnıñ yışaya baruı Çallı biznesmennarın çın-çınlap poşamanğa salğan.

“Vostoçnıyy ekspress” üzeneñ comğa sanında bu temanı tağın da quyırtıbraq ”Çallıdağı kriminal' waqiğalar keşelärne urlawnıñ banditlıq käsebenä äylänep baruın kürsätä. Çiratta kem?”- dip yaza.

Läkin tormış qaralı da, aqlı da ul. Respublika matbuğatında üzeneñ finişına yaqınlaşıp kilgän Sabantuy bäyrämnäre äle dä yaqtırtılıp kilä.

“Mädäni Comğa” gazetası soñğı sanında Çeçnyada uzğan militsionerlar Saban tuyı xaqında keçkenä fotoreportaj urnaştırıp, anı bolay dip tämamlağan: “Barlıq yarışlar da küñelle cır-biyu belän aralaşıp bardı. Çeçennar üzläreneñ därtle iyüllären başqarsa, beznekelär milli iyüllärne biep kinände. Bezdän teläk şul: küp ğazaplar kiçergän çeçen ciren tınıçlıq taşlamasın, yegetlär dä Sabantuyı mäydanında ğına köç sınaşsınnar ide.”

Xäyer, militsionerlar mäydanda bil alışsalar, alarnıñ klientları, yäğni cinayätçelär qazannıñ 19nçe koloniäsendä köç sınaştılar. “Şähri Qazan” gazetası xäbär itkänçä, bıyıl andıy sabantuylar biş törmädä uzğan ikän. Şunısı qızıq, cinayätçelär Sabantuylarnı qağidä bozmıyça, dustanä yarışu ruxında uzdırıp, büläklär alğannar. Xäzer inde Sabantuyın uzdırmağan urınnar ikäw genä qalıp bara buğay: su astı häm kosmos.

Yazuçı häm millätpärwär Zäki Zäynullinğa 70 yäş tulu uñayınnan tatar matbuğatı ber-niçä mäqälä urnaştırdı. “Tatarstan yäşläre”neñ 10 yül sanında basılğan “Qılçıqlı Zäki” digän yazmasınıñ avtorı Tufan Miñnullin älege şäxesneñ xarakterın bik tögäl bäyälägän kebek.Menä şul mäqälädän ber özek:

“Zäki Zäynullin tormışnıñ äçesen-töçesen tatığan, töple belemle zur ğalim, qıyu keşe, kiräk çaqta kisken süzen äytep, üzenä kizängän waq-töyaklärneñ sının alırlıq şäxes. Döresen äytergä kiräk, bez andıy şäxeslärne bik ük önäp betermibez.”

Tufan ağa fikerençä, andıylardan yıraq torunı yaxşıraq küräbez. Şuñadır Zäki Zäynullin tiräsendä törle ğäybätlär yöri. Tufan Miñnullin “köçle keşelär härwaqıt ğäybät obyektı bulalar “, - dip yaza.

Yazmanıñ avtorı Zäki ağanıñ kimçeleklären dä kürä belgän. Anıñ süzlärenä qarağanda, ul da yalğışqalap, qızıp kitep, kiräkmägän tupas süzlär äytkäläp quya. Läkin alar aldan uylap quyılğan mäker tügellär, barı yalğışlar ğına.

Şaqtıy külämle mäqälädä Tufan ağa çordaşına çınbarlıqqa turı kilgän bäyä birgän.

“Şähri Qazan” gazetasınıñ 11 yül sanında çıqqan “Tuğan teldän başqa millätneñ kiläçäge yuq” digän interv'yu iğtibarnı cälep itä. Jurnalist Ägzam Fäyzraxmanov Tatarstan yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin belän tatar tele yazmışı turında qızıqlı äñgämä qorğan.

Söyläşu barışında Foat Ğalimullin üzeneñ törle Saban tuylarda qatnaşıp qaytuın iskä ala Häm xalqıbıznıñ bu bäyräme törle uyınnar ğına tügel, ul - üz telebezdä aralaşu, üz cırlarıbıznı cırlaw, tuğan telne tormışqa yaqınaytu dip sanıy.

Äñgämädä şaqtıy urın un yıl elek qabul itelgän Tatarstan xalıqlarnıñ telläre turındağı qanunğa birelgän. İnterv'yudan kürengänçä, xäzer tağın yaña programma tözelep yata ikän. Jurnalistnıñ “Kiräkme soñ bezgä yaña programma, ällä iskesen beraz tözätsäk citep torırmı? digän sorawına Foat Ğalimullin bolay dip cawap birgän:

“Min şundıy qaraşta toram: kütärä almaslıqnı iñgä salmasqa kiräk. Bügenge real' burıçlardan çığıp çaralar eşlänergä tieş.

Bezneñ tuğan telebez – tatar tele äle däwlät tele däräcäsenä kütärelep citmäde. Haman da şul rus telendä cıyılışlar, sessiälär uzdırabız. Şuña kürä burıçlarnıñ elekkeläre dä bik aktual' bulıp qala. Yaña programmağa alar ni räweşle kertelgänder, qararbız.”

Ängämädäşlär latin grafikasına küçüçene dä çitlätep ütmägännär.Bu mäs'älädä Foat Ğalimullinnıñ fikere mondıy:

“Min üzem, belgeç bularaq, latin grafikası bezgä bik kiräk dip sanıym. Çönki latin grafikasında bezneñ awazlarıbıznı qamil bilgeläw öçen xäreflär citärlek. Telebez qamil saqlanaçaq.

Läkin grajdanin bularaq bügen min latin grafikasına küçüneñ waqıtı kilep citmägän dip sanıym. Min bu fikergä monnan ber-ike yıl elek Başqortstanğa barğaç kildem.

Yarıy bez küçtek, di. Ä bezneñ Başqortstandağı million yarım millättäşebez kirillitsada qala. Bügen bit Başqortstanda tatar xalqın başqortlaştıru öçen närsä genä eşlänmi. Ul – Başqortstannıñ däwlät säyäsäte bulıp äwerelde. Bez üzebez genä küçep alarnı kirillitsada qaldırsaq, älbättä, Başqortstan latin grafikasına küçmäyäçäk.”

Avtor fikerençä, bez üzebezneñ million yarım millättäşebezne “Mä, räxätlänep başqortlaştırığız”,- dip, alar qoçağına kertäbez tügelme soñ?!”

Foat Ğalimullin ber Tatarstanda ğına latinğa küçep, Rossiä töbäklärendä kirillitsa qalsa, maqsatıbızğa ireşä almabız dip sanıy. Tatarlarnı bolay da bülgälärgä toralar, bez bolarğa yärdäm itäçäkbez. Yazuçılar berlege başlığı bügen latinğa küçü öçen situatsiä ölgermägän digän fikerne bäyän itä.

Damir Gıyysmetdin, Qazan

XS
SM
MD
LG