Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 07:06

Tatar telendä ensiklopediä süzlege çıqtı


Şuşı könnärdä tatar telendä “Tatar ensiklopediä süzlege” çıqtı. Ensiklopediä süzlege Tatarstan prezidentınıñ “Tatar ensiklopediäse programması turında”ğı qararı (10.02.97) nigezendä tözelde. Bu süzlekneñ maketı Tatar ensiklopediäse institutınıñ fänni näşriät bülegendä äzerlänep, Finlandiädä bastırıldı. Ul äle Qazannıñ kibetlärendä dä yuq. Min anı Tatar ensiklopediä institutınnan sberbankqa 206 sum aqça tüläp aldım. “Tatar ensiklopediä süzlege” tatar kitapları arasında iñ zur kitaplarnıñ berseder, möğayın. Anıñ awırlığı ğına da, ğädättä kitaplarnıñ zurlığın, külämen kilo belän sanamasalar da, 3,5kg. Bu süzlek 1999 yılda rus telendä näşer itelgän süzlekkä nigezlänep eşlängän. Rus telendä näşer itelgänendä 16000 mäqälä, 600 bit bulsa, tatarçasında - 17000 mäqälä, 830 bit.

Tatar telendäge bu süzlektä, xäreflär dä xäzerge tatar älifbası tözeleşendä birelä. Mäsälän: ä,ö,ü-xärefläre tatar telenä xas bulğan qalın suzıqlardan soñ kilälär: “ a” dan soñ“ä”,“c“dan soñ “ç“, “n”nän soñ“ñ” ,“u”dan soñ “ü”, “x”dan soñ “h”, “ı”dan soñ “e”. Dimäk tatar söylämenä xas bulğan qalın yäki neçkä awazlar barısı da urınnarına kerep utırğannar. Bu süzlekne açu belän küzgä çalınğan närsä şul: baş möxärrir Mansur Xäsänev dip yazılğan. Bu “Xäsänev” digän süzdä xata kitkän dip uylamağız, çönki familiälärgä quşıla torğan “ov-ev” quşımçaları bu süzlektä tatar teleneñ süz yasalışı qağidäsendä. Ägärdä süzneñ berençe suzıq awazı neçkä ikän, bu süzgä östälä torğan quşımçalar da neçkä suzıq belän yazıla, ägär dä qalın ikän, qalın suzıq quşımçası yazıla. Menä şuşı qağidä dä monda döres qullanılğan. Dimäk, tizdän gäzit-jurnallarda da bu qağidä qullanılaçaq. Xäsänov tügel, ä Xäsänev. Tatar ensiklopediä süzlege baş möxärrire Mansur Xäsänev didek, ä cawaplı möxärrire – Ğomär Sabircanov. Süzlekne tözüdä häm äzerläwdä qatnaşuçılar isemlegendä 560tan artıq avtor qatnaşqan.

Bu “ Tatar ensiklopediä süzlege”tatar xalqı häm Tatarstannıñ borınğı zamannardan alıp bezneñ könnärgä qädärge tarixın häm yäşäyeşen yaqtırtqan tatar telendäge berençe fänni universal' basma.

Süzlek Tatarstannıñ şähär awılları tarixın, üsemlek häm xaywannar dönyasın, respublika xalıqlarınıñ iqtisadi, fänni-texnik, ğilem-mäğärif, sänğät ölkäsendä ireşkän töp qazanışların yaqtırta. Mäqälälärneñ küp öleşe kürenekle şäxeslärgä bağışlana. Respublikada häm başqa ölkälärdä yäşägän ğalimnär, Tatarstanğa, tatar xalqı tormışına, mädäniätenä öleş kertkän başqa millät wäkilläre xaqında da küp mäğlümat tuplanğan. Süzlektä Tatarstan respublikasındağı küp kenä awıllar häm başqa toraq punktlar turında moñarçı matbuğatta basılmağan mäğlümatlar birelä, alarnıñ tatarça isemnäre tikşerelep yazıla..

Tatar ensiklopediä institutınıñ ölkän fänni xezmätkäre, yazuçı, tärcemäçe Liron Xämidullin belän söyläşüdän şul açıqlandı: 1999 yılda rusça variantına 3-4 yıl waqıt ütü säbäple dä, rusçasında bulmağan 40lap östämä mäqälä birelgän. Misal öçen: 24 bittä Aqtübä turında yaña mäğlümat uqibız: Könyaq Uralda, Saqmarnıñ Cayıqqa quşılğan urınında, Qazan xanlığı çitendäge borınğı qala. Orenburnı tözegän waqıtta (1743-44) P.İ.Rıçkov Aqtübä qalası xäräbälären, qäberlegen öyränä häm qäber taşlarınnan şähärneñ Baçman bäkkä nisbätle buluın açıqlıy.

Çınlap ta, bu süzlek şul qädär küñelgä yaqın ki, menä açabız berençe xärefne A, 17 bit: “Azatlıq” radiosı – Azat Yevropa/Azatlıq radiokorporatsiäseneñ tatar, başqort tellärendäge tapşıruları. Häm tulı ensiklopedik mäğlümat birelä. Açabız İ xärefen, 251 bit: İdel-Ural, İdelle Färit (Aği Färit Ämrulla ulı), häm başqalar, häm başqalar... Bu tatarça ensiklopedik süzlektä k-q häm t xärefennän başlanğan süzlär iñ küp urın alğan.

Här zıyalı ğailädä tormışta bu kitap bik tä urınlı. Bu süzlek tatar xalqı törle cirlärdä çäçelep yäşäsä dä, tatar xalqı öçen, tatar xalqınıñ tarixın, mädäniäten öyränä alırlıq äsbap.

Mälikä Basıyr, Qazan

XS
SM
MD
LG