Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 14:50

Çeçnädä xalıq fikeren beleşüneñ qayber kötelmägän näticäläre


Çeçnädä ütkärelgän xalıq fikeren beleşülärneñ näticäse şaqqatırlıq bulıp yañğırıy. Fiker beleşüneñ nindi däräcädä bitaraf buluın bilgeläv qıyın bulsa da, anıñ näticälären iğtibarsız qaldırıp ta bulmıy. Fikere soralğannarnıñ zur öleşe Kremlneñ Çeçnä konfliktın xäl qılunı küz aldında totqan politik protsesın yaqlıy. Ber ük vaqıtta apatiäne häm Kreml quyğan citäkçe Qadırovnı yaratmau da küzgä çağıla. Bu xaqta Şvetsar gazetası "Noye Tsörxer Tsaytungta" basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.

Maqälädä yazılğança, Kremlneñ Çeçnädä yaña konstitusiä, fetnäçelärgä öleşçä amnistiä, yaña parlamentnı saylau, Groznıy belän Mäskäv arasında respublikağa kiñ aftonomiä birgän şartnamä tözü turındağı propogandası şik-şöbhä uyatqan ide. Çönki, berençedän, şuşı protsesta qarşılıq kürsätüçelär qatnaştırılmadı, ikençedän, Mart ayında ütkärelgän referendumda qatnaşuçılarnıñ häm yaqlauçılarnıñ protsentı ışanmaslıq däräcädä yuğarı buluı säbäple, anıñ legallığına şik tudırdı. Referendumda küpme çeçen qatnaştı häm alar niçek tauış birdelär digän mäsäläne sotsiolog Sergey Çaykin häm anıñ Validata İnstitutı açıqlarğa tırıştı. İxtiyarilär yardämendä May häm İyün ayında meñ keşegä soraular quyıldı. Çaykin üze citdi ğalim bulsa da, xalqı qurqu eçendä yäşägän Çeçnädä citdi fiker beleşü ütkärü mömkin tügel digän tänqitlär yañğıradı. Şulay da Çeçnädä yäşävçelärneñ xärbilärgä yäisä jurnalistlarğa tügel, ä tikşerenü institı xezmätkärlärenä birägn cavapları nindider ber däräcädä ışanıçlıraq dip xisaplap bula. Qayber ölkälärdä räsmi sannar belän fiker beleşüneñ protsentları arasında ayırma zur bulsa da, qayber soraularda ayırma ul xätle zur tügel. Fiker beleşüneñ näticäläre, anda qatnaşuçılarnıñ 62 protsentınıñ referendumda qatnaşuın kürsätä. Räsmi sannar 90 protsent ide. Başqa soraularda ayırma 5 belän 10 protsent arasında bulğan. Şaqqatırlıq näticä bu- Çeçnäneñ bäysezlegen yaqlauçılar kimi bar. Russiädä qalunı yaqlauçılar protsentı May ayında 67 protsent bulsa, İyün ayında ul 75 protsentqa citkän. Russiädä qalunı yaqlau öçen kürsätelgän säbäplär bolar- Russiä bay häm küçle, Solıx buldıru öçen, tarixi, iqtisadi bäyläneşlär säbäple , başqa alternativa yuq, bez bäysez bulırğa telädek, ämma barıp çıqmadı. Bu inde ber yaqtan apatiäne, ikençe yaqtan real şartlarnı çağıldıra. Çeçnädä bügenge xäl nindi digän sorauğa küpşelek suğış ta, solıx ta tügel dip bäyälägän. Çeçenödö keşe tormışına häm mal-mölkätkä iñ zur qurqınıç kemnärdän kilä digän sorauğa fikere soralğannarnıñ 73 protsentı federal köçlärdän häm iminlek xezmätlärennän kilä dip cavap birä. Läkin, çeçen köräşçelärnenän qurqınıç kilä dip xisaplauçılar protsentı da ber ay eçendä ike märtäbä artqan 20 protsenttan 42 protsentqa citkän. Monda intixarçılarnıñ höcümnäre rol uynıy bulsa kiräk. Fikere soralğannarn yaqınça yartısı intixar höcümnären terror aktı, öçtän ber öleşe çarasızlıq aktı, 10 protsentı bäysezlek öçen köräş dip bäyälägän. Prezident Putin çeçennär anıñ politik yulın yaqlağan xäldä, tormış şartları yaxşıraçaq dip väğdä itkän ide. Mart ayında referendumda ni öçen qatnaşasız digän sorauğa fikere soralğannarnıñ 55 protsentı tormış şartların yaxşırtu väğdäsen säbäp itep kürsätkännär ide. Läkin, yaxşıru kürenmi. Putin soldatlarnıñ tınıç xalıqqa höcümnären tuqtata almağan xäldä xalıqnıñ yaqlauın yuğaltu belän täväkkällek itä. Küpçelek küzätüçelärneñ fikerençä, 5-nçe Üktäberdäge prezident saylaularında kemneñ ciñep çığaçağı inde bilgelängän. Mäskäv monı saylauçılar telägenä qaldırırğa ciınmıy. Ul Kreml tarafınan quyılğan Axmed Qadırov bulaçaq. İyün azağında isä, fikere soralğannarnıñ 62 protsentı Qadırovqa tauış birmiäçägen äytkän. Şvetsar gazetası "Noye Tsurxer Tsaytung"nıñ maqäsläsendä qısqaça alğanda änä şundıy mäğlümätlär birelgän.

Färit İdelle, Praga.
XS
SM
MD
LG