Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 23:27

Xikmätle xällär...


Pänceşämbe könne Çallıdağı uqıtuçılar cıyılışı İnternet aşa kürsätelde. Tarixta berençe tapqır mäğrifätçeläreneñ cıyılışı yabılğaç,Üzen Makaka dip atağan äfände yäki xanım “Nik tatarça tügel sayt”digän soraw cibärde. Döres tänqitli ul. Ämma telägän keşe teläsä nindi teldä häm älifbada şuşı internet säxifäsenä xat yaza aldı. Bälki Makaka äfändegä konferensiäneñ eçtälege oşamağandır. Çönki anıñ xatınıñ ike süzdän torğan töp öleşe bolay - “maymıllar sez”. Bu bäye konferensiägäme, säxifägäme, ällä mäğrifätçelärgäme, etüe qıyın.

İnternet aşa xat yazuçığa üpkälärgä kiräkmi. Berençedän, ul xaqlı tügel, çönki Tatarstannıñ barlıq mäktäplärenä dä distälärçä compyuter taratılğan. Xäzer şularnı qullanu turında süz bara. Tizdän barlıq mäktäplär dä İnternetqa çığaçaq. Xätta, awıl balaları da dönya compyuter çeltärendä qatnaşaçaq. Ä bit Rusiä imzalağan Boloniya deklaratsiäsendä bu eş 2001 yılda uq başqarılırğa tieş ide. Xäzergä Rusiä bu maqsatqa ireşüdän bik yıraq. Tatarstanda här 36 uquçığa ber compyuter turı kilä. Maxsus klasslarda här bala compyuterda räxätlänep eşli ala. Rusiäneñ kübräk öleşendä 133 mäktäp balasına ber compyuter turı kilä. Dimäk, Tatarstan häm tatarlar zamança texnologiä häm mäğärifneñ sıyfatı mäs’äläsendä artta tügel, alda. Yäğni, maymıldan kamilräk xäldä.

İkençedän, Makaka äfände beraz xaqlı. Çönki Vengriädä 9 mäktäp balasına ber compyuter turı kilä. Xäzergä Rusiädä mäktäplärneñ 6 protsentı İnternetqa çıqsa, Estoniä mäktäpläreneñ 99 protsentı xäzer ük İnternetta. Menä şundıy qarşılıqlı xäl. Texnogen krizisı dilär. Ber illärdä İnternet virusları qurqınıç, ikençelärendä malyariä, xolera urıp sala. Qayber illärdä meñnärçä aç balalar yılğa ber tapqır yaña ştan kimiçä uramda yoqlap yöri. Üz arabızda da 100 dollarlıq xuşbuy belä qul çayqap, Mersedesta yörüçelär bar. İkençeläre tramvay tuqtalışında kesä töben qazıy häm kön sayın maysız makaron ğına aşıy. Soñğılarınıñ compyuterları, telefonnarı, yünle fatirları da yuq. Läkin alarnı zamança texnologiälärdän artta qalğanı öçen maymıl äytäsem kilmi.

Bar ul, qarşılıqlı xällär. Zamanında könbatış illärennän çüplek başın fotoğa töşerep, Pravda gäzitendä bastırıp çığaralar ide. Propaganda tämam isäñgerätte. Xäzer dä şundıy xäl bar ikän. Başqortostanda Yäşlek gazetasınıñ 7 avgust sanında Salawat Yulaev ezläre buyınça säfär qılğan ekspeditsiä turında reportaj basılğan. Qärdäşlärebez Vladimirnı, Tallinnı, Çeboksarnı bik maqtıy. Ä Qazannı xurlıy. Gäzittä basılğan räsemdä cimerelä başlağan iske ağaç yort Qazan üzägendäge yaña bina aldında tora. Añlatıp ta birgännär. Qazannıñ 1000-yıllığın qarşılarğa äzerlänälär dip uylamassıñ da, şähär balqıp tormıy ikän. “Yevropa standartlarınnan qalışmağan arxitekturalı Ufadan soñ ul qorı häm şıqsız kürende”, dip yaza avtor Z.Äyle.

Ni äytäseñ, çınnan da Qazanda truşçebalar, tuzğan toraqlar bik küp. Alarnı sütep, yaña yortlar qoru, tözü bara. Ä anda yäşägän keşelärgä däwlät buşqa fatir birä. Qayber poçmaqlarda tuzğan toraq programmasına kermägän iskeräk yortlar da bardır. Bälki sütelü çiratın kötälärder. Qaywaqıtta alar uramnan ütüçelär östenä cimerelep töşä. Ämma “Yäşlek” gazetasında fatir aluçılar yäki almawçılar turında qayğırtıp yazmıylar. “Uzğan yılda Tatarstan başqortları qorıltayına kilüçelär şom ğına mıyıq astınnan kölä “Bıltır da şul uq xäl ide.” Cimerelä başlağan iske yort kürgän sayın mıyıq astınnan ğına şom ğına kölä başlasañ, awız arımas mikän? Küp bit alar il buyınça. Bälki, qızğanıçqa qarşı, Ufada da oçrıydır. İñ möhime, andıy yortlarda yäşäwçelärne yaña fatirlarğa küçerü. Şulay bit? Ağaçtan yasalğan borınğı yortlarnı sütep taşlağançı, restavratsiäläw, saqlaw bik möhim eş. Kölke tügel bu. Şul uq gäzittä Qazan Kremle qarşındağı piketçılarnı ike ay buyı elenep torğan plakatları da surätlänä. Äye, çınnan da Qazanda aylar buyı piketta üz ğözeren sorap toruçılar da bar. Xakimiätne uramda yäki matbuğatta tänqit itüçelär dä bar. Sütelmägän iske yortlar da bar. Xäzerge zamanda bu bik tä xikmätle bulıp kürenmi. Yortlar sütelmäsä, piketlar tıyılsa, ğäcäbräk bulır ide.

Yarıy, ğadiräk xikmätlärne dä iskä alıyq. Bu atnada Luiza Batır-Bolgarineñ tuğan köne buldı. Gäzitlär yazdı, räxmät alarğa. Luiza xanımğa 50 yäş tulğan ikän. Moñlı cır yazu xezmäte buyınça aña 70, 80, xätta 100 yäş tulğan dip uylarğa mömkin. Ämma qiäfäte buyınça aña hiç 50ne birep bulmıy. Matbuğatta ğına çiklänmiçä, Luiza Batır-Bolğari icatın säxnädä dä, ekrannarda kübräk kürsätäse ide, al'bomnarın çığarası ide. Ämma bu atnada däwlät filarmoniäsendä berniçä kürenekle cırçını eştän azat itü belän mäşğül buldılar.Alar olığayıp kitkän ikän. Bu xaqta xätta “Yaña ğasır” televideniese reportajlar kürsätte. Kiräksez tabılğan cırçılarnıñ isemnären äytergä uñaysız. Alarnı härkem belä.Qısqası, mädäniät türäläreneñ Batır Bolğarida qayğısı yuq.

Ä menä bu xällär bigräk tä säyer häm ayanıç. Kürşe ölkädä militsiä “Шахитка” dip atalğan operatsiä ütkärgän. Terrorist obrazındağı maxsus xatın-qız äzerlängän. Ozın külmäk kigän, yawlıqlı häm qulına töyençek totqan uram buylap yaq yağına qarap yörgän xatınğa iğtibar itep, tieşle urınğa şaltıratsalar, dimäk “шахитка” faş itelde dip sanala. Ä bit şähit kitüçe häm terrorist ber ük töşençäne añlatmıy. Ozın külmäk, yawlıq, tübätäy belän keşene qurqıtu çınnan da xikmätle xäl.

Uzğan atnada Vasil'yevo bistäsendä yäşäwçe ber millättäşebez Mäskäwgä barğan.Matur tübätäy kiep uramnan atlağanda anı militsiä tuqtatqan. Dokumentların tikşergännär. Ğädättä Mäskäw keşeläre kiep yörmi torğan baş kiemen salırğa quşqannar. Tübätäyneñ däwlätkä nindi zıyan saluın añlap bulmıy. Xikmätle xälme bu, ällä axmaqlıqmı,üzegez çamalağız.

Rimzil Wäli. Qazan.

XS
SM
MD
LG