Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 20:28

Aq yort Äfğanstan öçen yaña plan bäyän itärgä cıyına, anda närsälär qaralaçaq?


Dönya xällärenä küzätülärne bügen Äfğanstan tiräsendäge xällärdän başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Quşma Ştatlar citäkçelege tizdän üzeneñ şul ildäge totrıqlandıru häm tözekländerü eşlärendä qatnaşuwın arttırunı küzdä totqan plan bäyän itärgä cıyına.

Bäyän iteläçäk plan xaqında älegä bik az närsä bilgele bulsa da, Aq yort üzeneñ Äfğanstandağı tırışlıqlarına zur üzgäreşlär kertergä cıyına sıman. Amerikan räsmi wäkilläreneñ törle mäğlümat çaralarında kürengän belderülärenä qarağanda, Waşington Äfğanstanğa yardäm itüwen, inde bügengesenä östäp yılına tağın 1 milliard dollarğa arttıraçaq. Bu aqça Pentagonnıñ suğış sandığınnan kiläçäk dip kötelä. Şulay itep, Amerika üzeneñ Äfğanstandağı xärbi qüwäten tağın da nığıtıp, ilne totrıqlandıru eşlärendä aktivraq qatnaşırğa teläwen belderä. Quşma Ştatlarnıñ şuşı planı turındağı xäbärlär äfğan cirendä yaña höcümnärneñ häm köç qullanu oçraqlarınıñ artuwı sürätendä kilde. Törle xärbi başlıqlar arasında barğan, häm "Taliban" wä "äl-Qaidä" qaldıqları belän däwam itkän bäreleşlärdä uzğan atnada ğına Äfğanstanda 65-tän artıq keşe hälak buldı. Sişämbedä äfğannar britan xakimiatennän qotılunıñ 84 yıllığın bilgeli, ämma il tarixındağı şuşı möhim kön dä, soñğı xäbärlärgä qarağanda, tınıç qına ütmägän - ilneñ könyağındağı Qandahar şähärendä, prezident Xämit Qarzaineñ qardäşe öyendä bomba şartlatılğan. Ülüçelär turında mäğlümat yuq. Qayber belgeçlär fikerençä, Waşingtonnıñ yaña planı, näq menä şul totrıqsızlıqqa çik quwıp, kiläse yüngä bilgelängän saylawlar aldınnan prezident Qarzai xakimiaten nığıtunı maqsat itep quya. Äle bıltır uq prezident Bush Äfğanstan öçen maxsus tözekländerü programması buldırunı wäğdä itkän ide, läkin bu wäğdä älegä tormışqa aşmadı. Törle xalıqara oyışmalar häm ayırım illär aşa Qabulğa barlığı 4 yarım milliard dollar külämendä yardäm wäğdä itelde, ämma anıñ zur öleşe äle haman da kiler dip kötelä genä, ä inde Äfğanstanğa kilep ireşkäne dä nigezdä, tözekländerügä tügel, ä humanitar yardämgä, yäğni aşawğa kitep bara. Ä aqçanıñ il iqtisadın torğızuğa citmäwe, anda iminlek wä totrıqlı xakimiat urnaştıru tırışlıqlarına ayaq çala dip isäpli belgeçlär. Sima Wäli şularnıñ berse, ul Waşingtonda urnaşqan häm qaçaq xatın-qızlar belän eşlägän ber ictimaği oyışmanı citäkli. Tumışı belän Äfğanstannan bulğan Wäli, Quşma Ştatlar xäzer, Ğiraq kebek başqa mäs''älälär belän mäşğül bulıp alğannan soñ üz iğtibarın yänä Äfğanstanğa yünälter dip ömetlänä.

Audio, Sima Wäli

"Bez bu tırışlıqlarnıñ häm wäğdälärneñ çın küñeldän yasaluwına ömetlänäbez, bez berük waqıtta, älege wäğdälärneñ här äfğan keşesenä barıp citüwenä dä ireşergä tieşbez" di Sima Wäli, Äfğanstan belän eşläwçe ictimaği oyışma citäkçese. Amerikannarnıñ yaña planında, Bushnıñ Äfğanstanındağı maxsus wäkile Zalmay Xälilzadnı ilçe däräcäsenä kütärep, aña, Ğiraqta Paul Bremer başqarğan wazifalarnı yökläw dä qaralğan dip xäbär itelä. Läkin äfğan yağı monı kire qağa, tışqı eşlär ministrlığı wäkile "Chicago Tribune" basmasına, "Äfğanstan Ğiraq tügel, bezneñ inde üz xökümätebez bar" dip belderde. Waşington şulay uq Qabuldağı möhim ministrlıqlarğa üzeneñ yaqınça yözläp belgeçen bilgelärgä cıyına, monı ul Ğiraqta da şulay eşlägän ide. Şulay itep, kiläse yılğa bilgelängän prezident saylawları aldınnan Quşma Ştatlar Äfğanstandağı wäzğiatne tamırdan üzgärtergä, andağı xakimiatne nığıtırğa teli. Amerikannar monı, anda Pentagonnıñ, yäğni Quşma Ştatlar xärbiläreneñ qüwäten häm wäkalätlären arttıru aşa eşlärgä cıyına.

Kärim Kamal, Praga
XS
SM
MD
LG