Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 13:38

Şamil Zakirov: "Qızğanıç ki, bezneñ citäkçelärebez kübräk sportqa mökibbän. Sänğätkä iğtibar yuq däräcäsendä! İğtibar belän qarasañ, şähärebezdä yünle konsert zalları citeşmi. Piramida işe binalar turında süz barmıy." Şähri Qazan


Mäktäpkä baruçı balalarnı kienderü, äsbaplar belän tä'min itü bıyıl küpmegä töşä? Däwlät Dumasına saylawlarda Tatarstan wäkillären kem citäkläp alıp baraçaq? Mintimer Şäymiev Täteştä nindi yaña tözeleşlärdä bulğan häm xalıqqa närsä söylägän? Menä şuşı häm başqa sorawlarğa Tatarstan matbuğatı bu atnada xälennän kilgänçe cawap birergä tırıştı.

Uñış öçen köräşne häryaqlap yaqtırtuçı “Watanım Tatarstan” xäbärlärenä qarağanda, bıyıl da Tatarstan qırlarında igennär görläp üskän. Bu atnada inde 1 million 250 meñ tonna igen cıyılıp alınğan – bu ber gektardan 28,5 sentner aşlıq çığuın añlata ikän. Matbuğat bitlärendä päydä bulğan interv'yulardan kürengänçä, respublika citäkçeläre, ğädättägeçä, xalıqnı tınıçlandırdılar. Yänäse, ipile bulırbız häm bu strategik tovarğa bäyälär kütärelmäs.

İpi bulsa, cır da bulır, dilär xalıqta. “Şähri Qazan” gazetası comğa sanında “Garajda konsert kürsätep bulamı?” isemle mäqäläsendä cır, ğomumän, sänğät'neñ ipigä genä bäyle tügel ikäne turında yaza. Döresräge bu G.Qamal teatrı direktorı Şamil Zakirov belän interv'yu. Jurnalist Marat Bayazit teatrdağı tormış, yaña sezonğa äzerlek häm olı sänğät kollektivınıñ mömkinlekläre xaqında Şamil äfändegä qızıqlı sorawlar birä. Şularnıñ bersenä - Qamal teatrına qarşı mäydançıqnı rätkä kertep, anda Säydäşevqa häykäl quyıp bulmasmı? – digän sorawğa Şamil Zakirov bolay dip cawap birä:

Yulnıñ tege yağına çığar öçen cäyäwlelärgä şartlar tudırılmağan. Annarı, kürep torasız, texnika tız-bız yörgän urın. Ul cirdä Tatar Däwlät Gumanitar universitetı salınaçaq. Bu şatlıqlı xäl. Äytülärenä qarağanda, anda S. Säydäş häykälenä dä urın tabılaçaq.

Bezneñ teatr, älbättä bäyrämnär ütkärü öçen uñaysızraq. Bälkem, kiläçäktä arxitektorlar ikençe yulın täqdim itärlär. Qaban küle yarların faydalanıp, tamaşa kompleksı eşli alırlar. Qızğanıç ki, bezneñ citäkçelärebez kübräk sportqa mökibbän. Sänğät'kä iğtibar yuq däräcäsendä! İğtibar belän qarasañ, şähärebezdä yünle konsert zalları citeşmi. Monda “Piramida” işe binalar turında süz barmıy.

Akademia teatrı direktorı süzlärenä qarağanda, Rossiä buylap säyäxät qılsañ, Çabaksardan başlap, qalğan şähärlärdä 2-3 meñ tamaşaçı sıydırışlı ikeşär-öçär konsert zalları bar. Ä Qazanıbız yarlı, sitata: ”Citäkçelär sport törlären bülep aldılar da, alarğa şeflıq kürsätälär: Ni ayanıç, Tatarstanda mädäniät, sänğät belän şöğillänüçe citäkçelär yuq. Minem uylawımça, Qazanda konsert zalı bulmawı - şähärneñ kimçelege.”

Moña quşılıp äytergä kiräk, yazmada başqalabız öçen möhim mäs'älä quyıla. Çınnan da, sporttan beraz ğına aldaraq barırğa tieşle mädäniät – bügen kiresençä, artta qaldı, ul älegä ügi bala rolendä.

Milli mädäniät öçen can atıp yörgän Şamil Zakirov häm başqa sänğätkärlärebezneñ açınıp yazuların uqırlar da, läkin qolaq salırlarmı? Yış qına işetelä: zatlı sport qorılmaları qayçaq tulı zallar cıya almıy. Kesälärendä cil uynağan yäşüsmerlär andıy binalarğa kerä dä almıy. Alar başqa yullarnı saylıy, başqa ğämällär qıla. Ä monısı inde cämğiät öçen qibatqa töşä…

19nçı avgustta çıqqan sanında “Şähri Qazan” yäşlärgä bağışlanğan yaña säxifä açıp cibärüe turında xäbär itte. Ul “Yaña dulqın” dip atala. Biredä urnaştırılğan yazmalarnıñ isemnäre ük problemalar turında qıçqırıp tora: “Yäşlär säyäsäte yuq”, “Yäşärgä urın, aşarğa aqça citmi” h.b.

“Tatarstan yäşläre” bu atnada yazuçı Fäwziä Bäyrämovanıñ “Ajdaha awızında” digän zur yazmasınıñ däwamın näşer itte. İsegezgä töşerep ütik: Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı qarşındağı yuridik törkem belän bergä Fäwziä xanım Çiläbe ölkäsendä radiatsiä belän ağulanğan tatar awıllarında bulıp, advokatlar belän nurlanıştan zarar kürgän ber törkem millättäşlärebezne yaqlaw protsesslarında qatnaşıp qayttı. “Ajdaha awızında” digän mäqäläsendä yazuçı änä şul säyäxättän alıp qaytqan fikerläre belän urtaqlaşa. 19nçı avgustta çıqqan sanda Fäwziä Bäyrämova Ozerski şähärendä Ginnesslar kitabına kergän 113 yäşlek Xäbibcamal äbi Xämitova belän küreşüe xaqında yaza.

Keşelär küpläp qırılıp barğan däverdä namaz qarçığı, olı yäştä buluğa karamastan, tuğannarına yöri, tik tormıy. Fäwziä xanımnıñ bu unikal' äbi belän küreşüe turındağı yazmasınnan ber özek:

Häm menä bez äbine kürü bäxetenä ireştek. Ul bärxet qamzulların, bala itäkle külmäklären kiep, qodağilarına Qor’än aşına barırğa äzerlänep utıra ide. Küreşep, doğa qılğannan soñ äbigä büläklärne tapşırdıq häm soraşa başladıq. Xäbibcamal äbineñ 21 onığı, 40 onığınıñ onığı, 5 onığınıñ onığınıñ onığı bar. Ul alarnıñ barısı öçen dä Qartanay.

Xäbibcamal äbi ğomer buyı 5 waqıt namaz uqığan, xäzer dä namazın qaldırmıy. Ul Ramazan ayında ber kön qaldırmıy ikän uraza tota, äle sawap öçen Räcäp häm Şäğban aylarında da uraza tota di. Äbi öşkerä, keşelärne däwalıy, qurıqqan keşelärgä qot qoya. Ozaq yäşäweneñ seren ul din-islamça yäşäwdä, äxlaqta kürä: “Allahtan irtänge sönnät namazı waqıtında kirägemne sorıym”, - di. Anıñ änise Näqiä abıstay da 115 yäşenä citep ülä. Alar ikese dä Ginnesslar kitabına kertelgän.

Soñğı waqıtta G.Tuqay isemendäge Tatar Däwlät filarmoniäsendä qupqan ığı-zığı matbuğat bitlärenä çıqtı. Küptän tügel ber törkem filarmoniä artistları “Tatarstan yäşläre” redaksiäsenä kilep, üzläreneñ moñ-zarların söyläp kitkännär ide. 22nçe avgustta “Watanım Tatarstan” gazetası da şuşı nizağnı yaqtırtqan. Bu yulı gazeta xäbärçese filarmoniäneñ direktorı Äsğät Safin belän oçraşıp, andağı ğawğanıñ ni säbäptän çığuı xaqında qızıqsınğan. Äsğät äfände fikerençä, töp mäs'älä älege dä bayağı aqçağa kilep törtelä. “Xökümät estrada-konsert bülege ştatı öçen aqça bülep birsä, min anı yapmas idem”, - dip añlata ul, üzeneñ nizağ quptarğan qararın dälilläp.

Yazmada şulay uq qäläm yärdämendä qısqartılğan artistlarğa da süz birelgän. Räşit Sabirov, Älfiä Avzalova häm başqalar tatar estradası bülegeneñ eşen canlandırırğa kiräk, ul görläp torırğa tieş digän mantıyqlı fiker belderälär.

Moña östäp şunı äytäse kilä – Däwlät filarmoniäse küp yıllar däwerendä krizis kiçerä. Ul astırtın üskän çıban kebek, qayçanda ber tişelergä tieş ide. Häm şulay buldı da. “Qazan” milli mädäniäte üzäge, cır teatrları, häm başqa şundıy oyışmalar belän konkurensiä şartlarında eşli almaw, yä eşli belmäw änä şul krizisnıñ töp säbäbeder dä ul. Monda ber ğibäräne iskä töşerü urınlıdır: ägär at arbanı tartalmıy ikän, arbanı watıp taşlamıylar bit – anı tartuçı alaşanı alıştıralar.

“Miras” jurnalınıñ akademik Miñnäxmät äfände Säxapov citäkçelegendä näşer itelüen berençe bitlärendäge anonslardan ğına tügel, jurnalda bastırılğan yazmalardan da yaxşı añlıysıñ. “Mirasnıñ” 8nçe sanı baş redaktor Säxapov süze belän açıla häm inde ğalim Säxapovnıñ “Tatar renessansınıñ altın däwere” digän külämle monografiäse belän däwam itä. Waqıt tar bulu säbäple monografiägä tuqtalıp tormıybız, ä menä baş redaktor wäğäzendäge qayber mäğlümat iğtibarğa layıqtır. Avtor 1990nçı yılnıñ 30nçı avgustında iğlan itelgän Deklaratsiäne iskä alıp, tarixqa qısqaça säyäxät yasıy. Akademik fikerençä, kiñ küñelle, olı canlı, yumart sıyfatlı millät bulğanğa kürä, tatar xalqı slavyannarğa da, törki qärdäşlärebezgä dä däwlätlär tözep birergä yärdäm itte, üzeneñ böten intellektual' quäten diärlek alarğa birde. Şul “yumartlığı” häm millätneñ berdämlege bulmaw, üzara tartqalaşu näticäsendä ul 1552nçe yılda möstäqil däwläten häm xalqınıñ tuqsan protsentın yuğalttı. İkençe ber fikerne sitata räweşendä kiterü urınlı bulır.

Milli däwlätne yuq itüdä Mäskäw patşalığınıñ böyek kenäze İvan IV Groznıy ğäskärläre genä tügel, bälki Qasıym xanı Şah Ğali häm anıñ xatını Söyembikä xanbikä qul astındağı ğayät köçle Tatar Armiäse dä ğayät zur rol' uynadı. Gärçä bezneñ qayber tarixçılarıbız, bu real' faktnı “ideologiä pärdäse” belän qaplap, anı başqaça añlatırğa tırışsalar da (qayberäwlär faciğale yazmış iäse Söembikä xanbikäne xätta Janna Д’Арк däräcäsenä tiñlärgä omtılalar), xäzer inde qırıs çınbarlıqnı mondıy “çaralar” belän genä “tözätep”, “yamap”, “üzgärtep” bulmıy. Bezgä töp iğtibarıbıznı Qazan xanlığın qullarına qılıç totıp saqlağan häm däwlät bäysezlegen yaqlap 1552nçe yılda batırlarça häläk bulğan Qol Şärif, Gäwhärşad xanäkä kebek legendar qaharmannarıbızğa yünältergä kiräk. Barı şul oçraqta ğına bez 1552nçe yılğı faciğäbezne döres açıqlıy, bäyäli häm näticä yasıy alırbız.Kemgä niçekter, tarix yılğalarına siräk kerüçe sezneñ fäqiregezgä Söembikäneñ Qazanğa qarşı suğışta zur rol' uynawı xaqındağı mäğlümat yañalıq kebek yañğıradı. Xäyer, mondıy yaña qaraş uñayınnan şul çornı öyrängän aqıllı başlar “Miras”tamı yä başqa matbağadamı üz süzlären, möğayın, äyterlär. Här xäldä, akademik Säxapovnıñ fikerläre bik qıyu.

Küräseñ, baytaq basmalarda däräcäle şäxeslärgä, citäkçelärgä mönbär birep, jurnalnıñ da däräcäse arta häm anı uquçılar tipografiädän çığuğa çirat torıp alıp beteräçäklär digän berqatlı fiker yäşäp kilä. Biredä süz “Miras” jurnalında birelgän prezident Mintimer Şäymievneñ räsemen, “Xalıqnıñ bügenlege häm kiläçäge anıñ tarixında” isemle mäqäläse, Tatarstan fännär akademiäse prezidentı Mansur Xäsänovnıñ “Tatar yañarışı fenomenı” digän yazması turında ğına barmıy. Matur itep bizälgän, yaxşı käğäzdä näşer itelep kilüçe başqa basmalar da, äyterseñ lä, yarışa-yarışa, urınlımı ul yuqmı, respublika citäkçeläreneñ, sänäğät generallarınıñ fotoräsemnären, mäqälälären bastırıp çığarırğa aşqınıp toralar. Bälkem, bu simpatiäneñ nigezendä nindider mänfäğät tä bardır, anısın tögäl äytep bulmıy. Ällä zamanası şundıy mikän?

Bu yaqtan qarağanda, “Qazan utları”n beraz modadan artta qalğan jurnallar isäbenä kertep bula kebek. Oşbu jurnal türälär fotogallereyasın kolleksiälämi. 7nçe sannıñ tışlığında Qazan milli mädäniäte binası häm finans ministrlığı qarşındağı ğadi fontan fotoräseme birelgän. İstanbulda uzğan ädäbiät könnären dä jurnal iñ soñğı bitendä ber bitlek yazma häm tışlıqnıñ ikençe yağında Törkiädä bulıp qaytqan ber törkem yazuçılarıbıznıñ kollektiv fotoräsemen urnaştıru belän çiklängän.

“Qazan utları”nıñ 7nçe sanında Tälğät Ğaliullinnıñ “Tönge yullar”, Qamil Kärimovnıñ “Saqaw küke” romannarı basılğan. Xäyer, äle alarnıñ däwamnarı da bulası ikän. Şağir Rämis Aymät bu sannı üzeneñ lirik şiğerläre belän açıp cibärä.

Üze küptän tügel genä yubileyen bilgeläp ütkän Rawil Fäyzullin, Mars Şabaev şiğriätenä bağışlap “Ölkänebez” digän keçkenä mäqälä urnaştırğan. “talantlı keşe här eştä talantlı bula dilär. Möğayın, şulaydır. Mars Şabaevqa bu täğbir turı kilä”,- dip yaza Rawil Fäyzullin.

İnde arqabızdan köz sulışın toyğan könnärdä Mars Şabayevnıñ yılnıñ şul fasılına qağılışlı şiğerennän ber özek kiteräbez.

“Bar tabiğat,
Böten cihan belän minem canım,
Minem küñelem
Közgä äzerlänä
Közne kötä
Tulışıym da, tizräk tügelim.”
Şulay uq bu sanda yazuçı Zäki Zäynullinnıñ 70 yäşlek yubileye uñayınnan anıñ “Yanbikä” digän yäşlek xatiräse urın alğan. Äxmät Räşit Zäynullin turındağı yazmasın “Köräşçe” dip atağan.

Yomğaqlap äytkändä, tatar matbuğatı zamana sulışın toyıp yäşi. Gäcit-jurnallar soñğı waqıtta suverenitet, respublika köne uñayınnan yazmalar birä başladı. Busı äle rusça äytkändä “Semeçki” , ä çäçäkläre äle alda. Kiläse bäyräm atnasında matbuğat kürmägänebezne kürsäter. Älbättä, yaxşı mäğnädä.

Damir Gıysmetdin
XS
SM
MD
LG