Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 09:09

Dönya Bankı xisabı: elekke kommunistik illärdä AIDS (СПИД) virusı qotoçqız zur tizlek belän tarala


Dönya Bankı sişämbedä bäyän itkän xisapta äytelgänçä, elekke kommunistik illärdä AİDS virusınıñ taraluwı qotıçqıç däräcägä citkän, ägär xökümätlär moña qarşı aşığıç çaralar kürmäsä, bu çir epidemiä räweşen alaçaq, illär üzläre zur iqtisadi yuğaltuğa duçar bulaçaq

Dönya Bankı äzerlägän xisapta äytelgänçä, uzğan yılda elekke sovet respublikalarında AİDS, yağni SPİD virusı belän zararlanğan 250 meñ keşe terkälgän, häm bar zararlanıçılar sanı ber milliion 200 meñgä citkän. Oyışmanıñ bu ölkädä töp belgeçe Olusoji Adeyi, ägär xökümätlär tieşle çara kürmäsä, bu demografik häm iqtisadi qazanıñ näticäse ayanıç bulaçaq, dip kisätte.

Äytik, Rusiädä 1998nçe yılda AİDS virusı 11 meñ keşedä terkälgän bulsa, 2003-nçe yılda bu san 20 tapqır artıp, 240 meñgä citkän. Kürşe Ukrainada şul uq xäl, uzğan yılda zararlanuçılar sanı 50 meñne aşqan. Odessada urnaşqan Sotsial Tikşerenülär İnstitutı citäkçese Oleksandr Yaramenko süzlärençä, 2010-nçı yılğa awıruçılar sanı million-400-meñ, ä SPİDtan ülüçelär sanı yılına 100 meñgä citäçäk.

Üzäk Aziä häm Baltik illärendä sannar ul qädäre qurqınıç bulmasa da, wazğiät şulay uq borçulı. Misal öçen Litvada, bu virusnıñ ber törmädä taraluwı arqasında, zararlanuçılar sanı ber uıl eçendä 2 tapqır artqan.

Amerikanıñ Johns Hopkins Bloomberg isemendäge Sälämätlek mäktäbe belgeçe Chris Beyrer fikerençä, Üzäk Aziäne alğanda, SPİD virusı taralu häm narkotik yulları arasında turıdan-turı bäyläneş bar. Äytik, Qazaqstannıñ Timertau, Üzbäkstannıñ Yaña Yul, Qırğızstannıñ Oş şähärlärendä AİDS virusınıñ iñ küp oçraqları terkälgän. Bu qalalar barısı da, narkotik taralu yulında urnaşqan.

Genevada urnaşqan Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması xezmätkäre İrina Savçenko süzlärençä, virus eläkterüçelärneñ kübese yäşlär, zararlanğannarnıñ 85-90 protsentı – 18 belän 25 yäş asrasında.

Könbatış belän çağıştırğanda elekke sovet respublikalarında virsunıñ tizräk taraluı şunıñ belän añlatıla – ul berençe çiratta narkomannar, narkotiknı qanğa kertüçelär arasında tarala.

Audio (İrina Savçenko):

"Könbatışta AİDS virusı nigezdä censi yul belän tarala, häm bu çağıştırmaça aqrın. Könçığışta isä – enä qadap. Misal öçen, virusnı eläkterü ixtimalı censi yul belän 0.1 protsent bulsa, enä aşa – 30 protsent. Ayırmanı üzegez küräsez."

Sälämätlek saqlaw räsmilären tağın şul borçıy – virus yäşlärdän başqa qatlamnarğa tarala. Törle yullar belän: qan alıştırğanda, şul uq censi yul. Qırğızstanda AİDS virusınıñ tiz taralu säbäpläre - şul uq. Bişkäktä urnaşqan SPİD üzäge citäkçese urınbasarı Ainagul Osmanova:

Audio (Ainagul Osmanova):

"Xäzerge waqıtta Qırğızstanda SPİD belän awırğan 400 keşe bar. Läkin bu räsmi sannar, çınbarlıqta 10 tapqır kübräk bulırğa mömkin. Alarnıñ kübese narkotik qullanuçılar. Üzäk Aziä öçen bu awıru zur qurqınıç tudıra. Censi yul belän taralsa, ul qädär tiz bulmas ide. "

Dönya Bankı xisabında äytelgänçä, iñ yamanı şul, küp kenä illärdä bu afätkä ğömümän küz yomıla. Könbatış Yevropa häm Tönyaq Amerikada inde berniçä yıl AİDSqa qarşı däwlät programmaları eşli. Alar yäşlärne tärbiäläw, AİDS belän awırğannarnı qimmätle darular belän däwalawnı küz aldında tota. Hollandia, Şveitsariä kebek illär "ziannı kimetü" dip atalğan strategiä kertte. Narkotik qullanuçılarğa maxsus urınnarda, iskesenä almaşqa yaña çista enälär birelä. İrina Savçenko süzlärençä, xäzer Rusiädä dä 50-gä yaqın şundıy projekt bar, ämmä bu san bik az. Ni ayanıç, elekke Sovet respublikaları bu eşkä, qimmätle darularğa zur aqça bülep birä almıy. Uzğan yıl Rusiä SPİDqa qarşı programmalarğa ni barı 5 million dollar birde.

Belgeçlär äytüençä, bu wazğiätne kisken üzgärtergä kiräk. Ägär xökümätlär, sälämätlek ölkäsendä zur qaza telämäsä, hiç yuğı kisätü eşlärenä, kübräk aqça birergä tieş. Yuq isä, bu qazanıñ aldağı 5-10 yıl eçendä, iqtisadı zıyanı tağı da zurraq bulaçaq.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG