Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 21:22

Äxmät Ğädel: «Tatar-möselman xalqı buysınuçan xalıq. Xäteregezdä qalğan bulsa, utızınçı yıllar axırında Rossiädä yäşägän böten xalıqlar da kiril xärefläre nigezendäge alfavitqa küçtelär, ämma ärmännär, gruzinnar häm yahüdilär üz alfavitın saqlap qaldı. Tatar keşese, öyennän uramğa çıqtımı, rus telendä söyläşä başlıy. Başqalabıznıñ äbiläre onıqların baqçağa yäisä mäktäpneñ başlanğıç sıynıflarına ozata barğanda rus telendä söyläşä. Ni öçen? Kem mäcbür itä?...»Şähri Qazan.


Oktäberneñ berençe atnası ike bäyräm belän bäyle. Berse - xalıqara ölkännär köne bulsa, ikençese – uqıtuçılarnıñ hönär bäyräme. Watanım Tatarstan gäzite ölkän yäştäge keşelärgä bağışlap maxsus säxifä açtı. Küpçelek gäzitlärdä premyer-ministr Röstäm Miñnexanovnıñ ölkännär köne belän qotlawı basılıp çıqtı. «Basketbollhall» binasında ütkän bäyräm oçraşuları, veterannar plenumı xaqında xisaplar gäzit uquçılarınıñ iğtibarın qartlar problemalarına cälep itte. Ämma şunıñ belän ul tema onıtıldı da, atna axırında başqa waqiğalar alğa çıqtı.

Saylaw aldı kampaniäseneñ barışı kebek bäxäsle tema haman da berençe bitlärdä basılıp kilä. Mäsälän, Восточный экспресс gäzite deputat Fändäs Safiullinnıñ qara PR-dan zıyan kürüe xaqında yazıp çıqtı. Deputat bulırğa teläweçlärneñ üzlären nämzät itep kürsätä torğan waqıt şuşı könnärdä tämamlanıp kilä. Şuña kürä inde kiläse atnada uq, nindi saylaw okrugında niçä nämzätneñ oçraşuı xaqında tögäl belep bulaçaq. Torğan sayın saylaw aldı kampaniäse qırıslana bara. Tınıç kürengän Älmät saylaw okrugında da qızıq qına xällär bulıp quya. Mäsälän, bilgele cämäğät eşleklese Fändäs Safiullin üzen nämzät itep kürsätkännän soñ, saylaw isemlegendä tağın ber Safiullin barlıqqa kilgän, anıñ iseme Xiqmätulla, ul injener bulıp eşli ikän. Gäzit yazğança, bu inde sınalğan ısul, ber uq isemdäge keşelärneñ qatnaşuın ber 5 yıl elek Peterburgta uylap tapqannar ide. Xäylä qoruçılar isäpläwençä, saylawçılar famiälärne butap, başqa Safiullinğa tawışın birep taşlarğa mömkin, dip yaza Восточный экспресс atnalığı.

Saylaw aldı kampaniäse säyäsät turındağı söyläşülärgä dä säbäpçe bula. Звезда Поволжья gäzite räsmi bulmağan canisäp näticälären bastırıp çığardı. Anda Tatarstanda yäşäwçe millätlär isemlege xaqında süz bara. Älege gäzitneñ çıraqları xäbär itkänçä, Respublikada tatarlarnıñ sanı 53% citkän, (elek 48% bulğan). Urıslar sanı 4% kimegän häm 37% töşkän. Gäzit mäğlümatnıñ çığanağın kürsätmi häm üze dä alarnı räsmi tügel ikänen raslıy. Alayda, şuşı mäğlümatlarğa tayanıp, gäzit möxärrire faraz qora. Tatarstan prezidentı respublikadağı millätara tatulıqnı saqlarğa tırışa, şuña kiläçäktä, citäkçe urınnarğa urıslarnı kübräk kertergä tırışaçaqlar, dip uylıy gäzit möxärrire.

Ütkän matbuğat küzätülärneñ bersendä, Татарский мир gäziteneñ «Qazan qazanı» digän külämle mäqälä bastıruı xaqında xäbär itkän idek. Gäzitneñ baş möxärrire Vadim Çurbanov respublikadağı xälgä analiz yasap, Tatarstan citäkçelegen ütä millätçelärne yaqlawda gäyepläde. Annan soñ şuşı mäqälägä cawap mäqälälär kürende häm Tatarstannan finans yärdäm alğan gäzitneñ räsmi xakimiätlärgä qarşı eşläwe xaqında äytelde. İnde bu atnada Татарский мир gäzitendä «Watanım» oyışması citäkçese Rinat Aqçurinnıñ ğarizası basılıp çıqtı. Anda yazılğança, Tatarstannıñ Rusiä Federatsiäsendäge tulı wäqälätle wäkilçelege Tatarstan xökümäte quşuı belän şuşı gäzit belän finans kileşü tözü säbäple, Tatar dönyası gäzitenä säyäsi däğwälar beldergän. Rinat Aqçurin üzeneñ ğarizasında beldergänçä, «Watanım» oyışması däğwälärne kire qağıp, Tatarstannıñ wäkilçelege belän kileşüne ber yaqlı tuqtatunı kiräk dip sanıy. Yäğni gäzit citäkçelege Татарский мир atnalığın çığaru öçen Tatarstannan açqa alıp torunı tanıy, ämma xäzer, inde ayaqqa basıp kitkäç, aqçadan baş tartırğa bulğan. Bezneñ çığanaqlar xäbär itkänçä, gäzit üz eşen kommersiä nigezendä alıp barırğa isäpläp tora. Bu oçraqta süz säyäsi reklama, zakazlı mäqälälär bastıru xaqında barırğa mömkin, dip farazlap bula. Finans çığanaqların alıştırudan soñ gäzit üzgärerme yuqmı, älegä äytüe qıyın.

Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtasında «1000 dä ber uy» digän säxifäsendä atna sayın Äxmät Ğädel dönyaga qaraşları belän büleşä. Bu atna çığışında ul «Üzebezdän başlıq üzgärüne, zarlanmıyq» digän fiker äytä. Redaksiägä küp xatlar di ul. Baltaç töbägennän Räfkät Zaripovtan kilgän xatqa iğtibar birä avtor. Gäzit uquçı latin grafikasına küçü mäs’äläsen kisken räweştä quya. «Tatar-möselman xalqı buysınuçan xalıq. Xäteregezdä qalğan bulsa, utızınçı yıllar axırında Rossiädä yäşägän böten xalıqlar da kirill xärefläre nigezendäge alfavitqa küçtelär, ämma ärmännär, gruzinnar häm yahüdlär üz alfavitın saqlap qaldı. Tatar keşese, öyennän uramğa çıqtımı, rus telendä söyläşä başlıy. Başqalabıznıñ äbiläre onıqların baqçağa yäisä mäktäpneñ başlanğıç sıynıflarına ozata barğanda rus telendä söyläşä. Ni öçen? Kem mäcbür itä? Allaga şöker, bügen räsmi räweştä, ne govori po-tatarski, digän ämer yañğıramıy iç, ämma küp kenä oyışmalarda ana telebezdä yazılğan elmä-kürsätkeçlär äle dä yuq häm bulırğa da oşamıy.» - dip yaza Äxmät Ğädel. Aydar Xälim äytmeşli, moña imperiä gäyeple mikän, digän soraw quya avtor. Üzgärüne üzebezdän başlıyq, dip çaqırıp qala ul.

Menä möselman xatın-qılzarı oyışması da üzgärergä quşa. Şuşı oyışma bu atnada ber yañğırawıqlı belderü yasadı. Din totuçı şuşı xanımnar uqıtuçılarnıñ kendeklären kürsätep yörülärenä qarşı çığıp, mäğärif ministrına möräcäğät itte. Balalarnı tärbiäläwçe keşelär yarım şärä yörergä tieş tügel, dip sanıy möselman xatın-qızlar berlege. Şulay uq, bu oyışma mädäniät ministrlığına häm televidenie kanalları citäkçelärenä xatlar yullap, kendek kürsätep yörüçe yarım şärä cırçılarnı televizor ekrannarına çığarmasqa, digän üteneç belderä. Bu şaw-şulı belderülär küpçelek gäzitlärdä basıldı. Известия gäzitendä isä xäbärgä añlatma da kürende. Gäzit xäbärçese yazğança, möselman xatın-qızlarına yawlıqlı kileş pasportqa räsemgä töşerergä röxsät itkännän soñ, dönyavı kiemgä dä qänäğätsezlek belderä başladı. Xatın-qızlar liderı Älmira Ädiätullina äxlaqlı bala, Alladan da qurqa torğan bula, dip äytä häm ozın külmäk kiräklegenä basıym yasıy. Mäğärif ministrı Faris Xarisov isä, «Bilgele, uqıtuçınıñ kieme tärtiple bulırğa tieş, ämma yäş uqıtuçılarnıñ da üzençä kienäse kilä, bez alarğa forma kidertä almıybız inde» dip cawap birä. Mäğärif ministrlığında uqıtuçınıñ ös kieme nindi bulırğa tieşlege xaqında ber nindi räsmi kürsätmä yuq, pöxtälek häm çama belü genä taläp itelä. Tezdän ber uçqa qısqaraq itäk barıber röxsät itelä ikän. Известия gäziteneñ Tatarstandağı xäbärçese Yuriy Nikolayev möselman xatın-qızlarınıñ tağın berniçä şundıy yañğırawıqlı belderülären iskä ala. Berniçä yıl elek alar yarım şärä çibärkäylär töşergän elenmä reklama taqtalarına protest beldergän ide. Cämäğätçelek basımı astında şähär xakimiätläre ul reklamanı alırğa mäcbür buldı, dip yazdı gäzit. İnde xäzer möselmannarğa köç qullanuğa çaqıruçı häm tübän zäwıq tärbiäläwçe Televidenie tapşıruları oşamıy başlağan. Jurnalist Yuriy Nikolayev «Tatarstan- yaña ğasır» kanalı citäkçese urınbasarı Miläwşä Aytuğanova belän elemtägä kerep, anıñ fikeren sorağan. Ul «Artistlar, üz tamaşaçısına oşar öçen bar närsäne dä eşli, şuña alar üz yäştäşläre kebek, zamança kürenergä teli»-, dip cawap birgän. Mädäniät ministrçılığı xezmätkäre Güzäl Qamaletdinova, «bez irekle cämğiättä yäşibez, artistlarğa niçek kienergä dip östän quşa almıybız» - dip añlatqan. Ul şulay uq, möselman xatın-qızlarına yawlıq kiep pasport räsemenä töşerergä röxsät itkännär ikän, yawlıqların kisennär, ä başqa xatın-qızlarnı öyrätmäsennär, dip tä beldergän.

Şulay itep, Известия gäzite dä, möselman xatın-qızları oyışması da uqıtuçılar könenä yaña ber tösmer östäde.

Mädäni comğa gäzitendä yazuçı Marat Ämirxanovnıñ «Toyaq eze» digän yaña romanına Mäxmüt Äxmätcanovnıñ bäyälämäse basılıp çıqtı. Romanda qarala torğan mäs’äläse bolayraq yañğırıy.:

« Tatar xalqı qayçan, nindi komponentlardan oyışqan? Şuña cawap kiräk. Monda ike konsepsiä bar. Berençese – borın-borınnan İdel buyında törki qabilälär yäşägän häm bolğarlarnıñ ber öleşe Qara dinğez buyınnan Urta İdelgä küçep kilgäç, bergäläp küçle, zur däwlät tözegännär. Östenlek bolğarlarda bulğan. Dimäk, bügen tatar dip yörtelä torğan xalıq ul «bolğar xalqı».... İkençese: başqa xalıqlar kebek uq, tatar xalqın formalaştıruğa da bik küp millät (mäsälän fin-ugor, xäzär, peçeneg, urıs, qıypçaq h.b.) qatnaşqan.»

«Toyaq eze» romanınıñ töp geroyı Käşşäf tatarlıq teoriäse yaqlıy, ul eşlägän fänni-insitut citäkçese – bolğarçı. Näticädä tatarlıq yaqlı häm bolğarçılar arasında bäxäs çığa. Älege nizağ İñbaşı qatnaşuı belän häm tatarlıq ideası ciñüe belän xäl itelä.

Şulay itep fänni häm ictimaği bäxäslär küpmeder waqıt uzğannan soñ, şuşı çornıñ qabatlanmas bilgese, dip matur ädäbiät bitlärenä küçä. Bälkem uqıtuçı niçek kienergä tieş häm xicap probleması da, Rinat Aqçurinnıñ aqçadan baş tartuı, saylaw aldı nizağları da kiläçäktä, xikäyä-romannarda telgä alına başlar. Waqıt kürsäter.

Bikä Timerova, Qazan.

XS
SM
MD
LG