Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 21:36

Qazan keşe xoquqların yaqlawçıları Çeçnyadan qayttı


Pänceşämbe könne Qazan Keşe xoquqların yaklaw üzägeneñ belgeçe Oleg Xabibraxmanov Çeçnyağa bulğan säfärennän äylänep qayttı, xörmätle tıñlawçılar. Säfärneñ maqsatı Çeçen respublkiasında küptän tügel genä ütkän prezident saylawların küzätu ide. Bu säfärgä Xabibraxmanov äfände Mäskäw-Xelsinki törkeme digän keşe xoquqların yaqlaw oyışmasınıñ täqdime belän barğan ide. Mäskäw-Xelsinki törkemen Sovet ilendä keşe xoquqların yaqlaw öçen 1976nçı yılda ber törkem dissidentlar oyıştırğan ide. Şul yılnı Sovetlar Berlege Finlyandiäneñ Xelsinki şähärendä Awrupa illäreneñ iminlek häm xezmättäşlek Aktın imzalap, keşe xoquqların tä'min itüdä xalıqara standartlarğa tängäl bulıp eşläwen üz östenä aldı. Xäzerge köndä bu oyışmanıñ maqsatları Rusiäda keşe xoquqların yaklaw häm demokratiäne torğızuda cämğıätkä bulışu. Şul säbäptän, uzğan yal könnärendä Çeçen Respublikasında ütkän prezident saylawları da Mäskäw-Xelsinki törkemen bitaraf qaldırmadı. Bu törkem belän Groznıy şähärendä saylawlarnı küzätep barğan Qazan keşe xoquqların yaqlaw Uzägeneñ wäkile Oleg Xabibraxmanov Çeçnyadäge buğenge tormış turında bolay söyli.

Audio

Oleg Xabibraxmanov süzlärençä, Groznıyda tönlä dä köndez dä yörü bik qurqınıç. Uramnarda xärbi forma kigän, ämmä ber nindi ayıru tamğalarsız, avtomat totqan keşelär bik küp. Yış qına, şähärneñ törle poçmaqlarında atışlar, şartlawlar işetelä. Ämma bu cirlelärne berdä aptıratmıy köbek, alar andıy waqıtta söyläşep torsalar, xättä söyläşülären bülep tä tormıylar. Çonki bu keşelär andıy awazlarnı kön sayın işetkäç, alarğa küñep betkännär, di Oleg äfände.

Groznıy xalqı bötenese dä yortlarında tügel, ä «punkt vremennogo razmeşçeniä», waqıtlı urnaştıru noqtalarında yäşi. Tönlä bu punktlar eçtän yabıla, çonki şähärgä kilgän banditlarnıñ bu noqtalarğa kerep, andağı keşelärge alıp kitü qurqınıçı bar. Andıy keşe yuğalu oçraqlarında Groznıy prokuraturası cinäyät eşlären quzğatqaç, anıñ tabılaçağına ışanmıyça, ğädättä alarnı tiz genä yabıp ta quya.

Saylaw könnärendä Qazannan kilgen keşe xoquqların yaqlawçınıñ küzlärenä menä närsä taşlandı. Groznıyğa kiler aldınnan Mäskäw-Xel'sinki törkemeneñ başqaruçı räise Tat'yana Lakşina aña, «anda maşinalar bik küp, transport belän yörü bik çiten, uram probkalarında utırırğa äzerlänegez» digän ide. Ämmä 5-6nçı oktäber könne Groznıyda bik äz keşe kürende. Xätta waqıtlı urnaştıru noqtlarında böten keşelärdän 20 protsentı ğına qalğan ide. Oleg Xabibraxmanov süzlärençä, çeçen xalqınıñ kübese saylawlar waqıtında respublikadan kitkän bulğan. Kitüçelärneñ ber öleşe saylaw uçastoklarında mömkin bulğan terror aktlaran qurıqsa, ikençe öleşe saylawlarğa bötenläy qızıqsınmawın kürsätte. Şul uq waqıtta, saylawlar könnärendä Çeçnyağa kilgän çit il jurnalistlarına 2-3 «obrazsovıyy» saylaw uçastoğına alıp barıp, anda tawış birü protsedurasınıñ qanuni yul belän barğanıñ kürsätkännär.

Şunısın da äytergä kiräk, Çeçnyağa kilgän bäysez küzätüçelär artıq küp qanun bozularnı qurmägännär, berniçä oçraqta ğına alar Äxmät Qadırovnıñ wäkilläreneñ uzleren saylaw uçastoklarnıyda xuca bulıp yörüläre turında, yäisä ber keşeneñ tawış birer öçen kilgändä başqa keşelärneñ pasportlarnı alıp kilüe turında ğına xäbär itkän ide. Qazan keşe xoquqların yaqlawçıları yärdämendä tozelgän xisap buyınça, saylawlarda Çeçen xalqınıñ bik az öleşe genä qatnaştı, çönki, böten saylaw uçastoklarında ber waqıtta 3 tawış birüçedän kübräk kürä almadılar. Bu süzlär räsmi mäglümatlar belän qarşılıqqa kerä, çonki Çeçnya üzäk komissiäse taratqan sannar buyınça saylawlarda 80 protsenttan artıq tawış birüçe qatnaştı.

Şulay bulsa da, Çeçnyada çaqta Mäskäw-Xel'sinki gruppasınıñ wäkilläre bu mäglümatnı prezident saylawlarına bağışlanğan press konferensiägä citkerä almağannar. Nigä disägez, tieşle waqıtta törkemneñ räise Lyudmila Alekseyevanı cirle administratsiäsennän birelgän şoferı Groznıynıñ ber yağına alıp bardı, ä saylawlarğa bäyle bozılışlar turında mäglümatnı cıyğan törkemneñ xezmätkärläre anı ikençe urında kötkännär. Şulay itep, Äxmät Qadırovnıñ saylawlarda ciñüenä beraz külägä töşerüçe faktlar böten xalıqqa barıp citä almadı. Ämmä qızıqsınğan keşe bu saylawlar turında räsmi senzura aşa ütkärelmägän xisapnı Mäskäw-Xelsinki gruppasınıñ www.mhg.ru isemle saytında uqi ala.

Azatlıq Radiosı öçen, Qazannan İskender Nurmi.

XS
SM
MD
LG