Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 13:51

Mordoviäneñ Örlädem awılı mäktäbe uqıtuçıları häm ukuçıları


5nçe oktäber – uqıtuçılar köne ide. Bu bäyrämgä Mordoviäneñ Ruzaevka rayonı Örlädem awılı mäktäbe uqıtuçıları yaxşı ber büläk aldılar. Bu Bötendönya tatar kongressı isemennän büläk ide – tatar telendä distälägän kitaplar, audio- häm videokassetalar.

Şulay uq mäktäp häm awıl kitapxanälärenä ikeşär ekzemplyardan küptän tügel Saranskida basılıp çıqqan “Tatar-mişär ruxi mirası” kitabı da büläk itelde. Bu kitapqa materialnı cıyğanda kitapnıñ avtorı Flera apa Bayäzitova Örlädem awılında da bula häm monda yäşägän Färidä apa Şäripovadan küp kenä fol''klor materialı ala. Qızğanıçqa qarşı, Färidä apa bu kitapnı qulına totıp ölgerä almadı, Örlädem awılına kitaplar kitergän könne awılda anıñ qırıq kiçäsen ütkärälär ide inde.

Awıl mäktäbendä xäzer 31 bala ğına uqi. Monda 9 klasslı belem genä birelä. 10-11nçe klasslarda uqır öçen balalar Örlädemnän 4 kilometrda urnaşqan Palaevka digän kürşe muqşı awılına yörilär. Örlädem mäktäbendä, zur awırlıqlar belän bulsa da, tatar tele äle uqıtıla. Tatar tele uqıtuçısı Nailä Başmaqova maxsus belem almağan, anıñ töp professiäsı – urıs tele uqıtuçısı. Nailä mäktäptä tatarça-urısça yäki urısça-tatarça ber genä dä süzlek bulmawğa zarlana.

Örlädem mäktäbenä balalar öç awıldan yörilär: Örlädemnän, Örlä yılğasınıñ ikençe yağında urnaşqan Yakovşçina awılınnan häm Örlä buyınça tübänräk urnaşqan tatar awılı Ügnädän. Ügnä awılın urısça Nijniy Urledim dip atıylar, ä Örlädemne üzen – Verxniy Urledim dilär. Xäzer Örlädemdä baytaq qına urıs häm muqşı da yäşi. Kürşe Yakovşçina awılı böten dokumentlarda urıs awılı dip sanala, ä çınında xäzer monda gel tatar ğına tora ikän, urıslar kitep betkän. Şulay itep, Mordoviä kartasına tağı ber tatar awılı östälde dip äytergä bula – Yakovşçina awılı, tatarça anı xazer Yaqu awılı dip atıylar.

Örlädem awılınıñ iñ yuğarı ber urınında mäçet tä bar. Bu matur, mäxabät mäçetne Aynulla Kamaletdin ulı Saitov tözegän. Aynulla abıy armiädan soñ Mäskäwgä eşlärgä kitkän, ğomere buyı Mäskäwdä yäşägän, ämma tuğan awılı belän elemtäne özmägän – ğaräp illärennän alınğan finans yärdäm belän 2 ay eçendä Örlädem awılında mäçet tözegän. Örlädem awılınnın çığuçı tağı berniçä kürenekle şäxes bar. Berse xäzer dä Mäskäwdä yäşäp icat itüçe rässam, monumentalist Abdulxak Musalov. Abdulxak abıy yäş bala çağında uq äti-änise belän Ästerxan yanında urnaşqan Qızıl Yar awılına küçep kitä. Ul Böek Watan suğışında tankist bulıp suğışa, ä suğıştan soñ SSSRnıñ törle şähärlärendä bik küp pannolar, vitrajlar eşli. Anıñ iñ küp eşläre Tatarstannıñ törle şähärlärendä urnaşqan. Şulay uq Abdulxak abıy tuğan yaklarında da berqadär ezen qaldıra – ul Saranskida Mordoviänıñ Yuğarı Sovetı binasın bizi.

İkençe şäxes – sovet analitik ximiäsı mäktäbenä nigez saluçı, professor, ximiä fännäre doktorı İsxaq Salex ulı Mustafin. İsxaq abıy Örlädem awılında 1908nçe yılnıñ 9nçı sintäberendä tua. Mustafinnar ğailäse 1917nçe yılğı revolyutsiädan soñ Saratovqa küçälär. Professor İsxaq Mustafinnıñ böten ğomere Saratov şähäre belän bäyle. Anı Saratov däwlät universitetınıñ ximiä fakul''tetında xäzer dä onıtmıylar, ul monda 1955nçe yıldan 1968nçe yılğa qädär analitik ximiä kafedrası mödire bulıp eşli. Anıñ tormışı häm icatı turında 1990nçı yılda ayırım ber kitap ta çığa. Bu kitapnıñ iseme “İsaaq Savelyeviç Mustafin”. Äye, “İsxaq Salexoviç Mustafin” tügel, ä “İsaaq Savelyeviç”. Ul yıllarda şähärdä yäşägän tatar ğailälärenä köçle yoğıntı yasağan urıslaşu Mustafinnar ğäiläsenä dä qağılğan. İsxaq abıy üz ulın Dmitriy dip atağan. Dmitriy İsxaqoviç Mustafin ätiseneñ yulınnan kitkän, ul da ximik, xäzer Mäskäwdä Mendeleyev isemendäge ximiä-texnologiä institutı professorı.

Örlädem awılınnan çıqqan tağı ber şäxes turında äytmi bulmıy. Ul şağir İbrahim Başmakov. İbrahim 1893nçe yılda awıl mullası Yusuf Başmakov ğäiläsendä tuğan, Ufa şähärendä “Ğaliä” mädräsäsendä uqığan, Orenburgta “Waqıt” gazetasında häm “Şura” jurnalında eşlägän. Şunısı qızıq, “Şura” jurnalında İbrahim ataqlı yazuçı Şärif Qamal belän bergä eşlägän ikän. Häm bu yuqqa tügel.

Örlädem awılı mäktäbendä 45 yıl uqıtuçı bulıp eşlägän Aliä apa Myälzina mäğlümatları buyınça, Şärif Qamal häm İbrahim Başmakov ber-berse belän yıraq tuğannar bulğan ikän. Şärif Qamalnıñ tuğan Peşlä awılı şul uq Ruzaevka rayonında urnaşqan häm Örlädemnän yıraq tügel, 20nçe çaqrımda ğına.Aliä apa söyli:

Bezneñ awıldan çıqqan şağir, Başmakov İbrahim Yusuf ulı. Bilgele, ätise mulla bula. Ul üze uqi Ufada, annan soñnap eşli Orenburgta. Ber meñ tuğız yöz unöçençe yılnı, “Şura” jurnalında bezneñ yaktaşıbız, Ruzaevka rayonı Peşlä awılınnan eşli Şärif Qamal. Alar eşli ikäw ber waqıtta eşlilär. Annan, minem tikşerülärem buyınça, alar qardäşlär dä bulalar.

Aliä apa awıl mäktäbendä 45 yıl eşlägän, şulardan 40 yılın tatar telen uqıtqan, xäzer pensiäda. Anıñ ire Zinnur abıy Myälzin mäktäp direktorı bulğan, ul da xazer pensiäda.

Min, qız familiäm İsyänova, irem belän inde quşılğaç, Myälzinağa küçtem. Myälzina Aliä Xusainovna. Tormış iptäşem belän eşlädek qırğar yıl, qırk bişär yıl mäktäptä. Eşlädek, tırıştıq. Ä nişlibez inde? Ä bez ğomere buyı şunda yäşärgä turı kilä bezgä. Beläsen, närsä äytäsem kilä, awılda yäşäsäm dä, bilgele, awılda eş küp, alay bulsa da, üzemne bäxetlelärdän sanıym.

Urıs awılı Yakovşçina tatar awılına äwerelü turında Aliä apa şulay äytte:

Yakovşçinada uje ruslar yuk, anda tatarlar ğına v osnovnom.

Nu vit haman urısça ğına süli torğannardır?

– Nu yuk, tatarça söylilär, nik alay? Qorbannar ütkärälär, bötenesenä... Ul wit ber yılğa aşa ğına. Yılğanı kiçteñ, Yakovşçina. Anı inde küptän kiräk ide Örlädem eşlärgä. Yuk, kiräk, navernı, Yakovşçinanı yazarğa äle urıs awılı diep tegel, ä tatar awılı?

Tatar awılı. Şulay äytsägez dä bula.

Bu Ruzaevka rayonı Örlädem häm Ügenä awıllarınnan Aliä apa Myälzina ide.

Azatlıq radiosı öçen Mordoviädän İrek Bikkinin.

XS
SM
MD
LG