Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 15:26

Äfğanstanda Şäriğätkä urın tabılırmı - ilneñ yaña Konstitutsiäse häm cämğiatneñ islamça yäşäw räweşe


Xakimiat küçeşe çorın kiçergän ikençe ber möselman ile - Äfğanstanda, Ğiraqtan ayırmalı bularaq inde yaña Konstitutsiäne äzerläw eşe bara, xörmätle tıñlawçılar. Läkin monıñ da üz awırlıqları bar - äfğan qanunçıları xäzerge waqıtta şuşı yaña Konstitutsiä ni däräcädä Şäriğät qanunnarın çağıldıra ala digän çetrekle sorawğa cawap ezli.

Elek Äfğanstanda "Taliban" xakimlek itkändä qaraqnıñ yazmışı aldan uq bilgele ide - ägär dä kemdä bulsa äyber urlap totıla ikän, qazıy anı qulın kisügä xökem itä ide. Möselman ruxaniläre monı islam dine taläpläre belän añlatıp kilde. Läkin "Taliban" bärep töşerelgängä inde 2 yıl ütsä dä, şuşı qanuni täcribä Äfğanstanda nigezdä haman da ğämäldä qala, çönki aña almaşqa başqa qanuni normalar älegä kertelmäde. İnde berniçä ay däwamında ildä yaña Konstitutsiäne äzerläw eşe alıp barıla häm berniçä märtäbä kiçekterlgännän soñ aldağı könnärdä anıñ ölgese nihayät bäyän iteler dip kötelä. Dikäbrdä ul bar ildän cıyılğan maxsus wäkillär mäclesendä qaralırğa tieş bulaçaq. Konstitutsiäne qabul itü kiläse yüngä bilgelängän ğomumi saylawlarnıñ uñışlı ütüwe öçen möhim ber şart bulıp tora. Äzerlängän ölge iğtibarnı, Äfğanstannı islam däwläte itep tanısa da, üzendä turıdan-turı Şäriğätne telgä almawı belän cälep itä. Prezident Xämit Qarzai tiräsendäge dairälär, äfğan Konstitutsiäseneñ ruxı şundıy ki, ul ildäge cämğiatneñ üz tormışın islamğa nigezlänep qoruwın iqrar itä, läkin berük waqıtta qalğan dönya belän dä duslıq wä tatulıqta yäşäwen tanıy dip belderä. Konstitutsiä äzerlänä başlağanda aña Şäriğät normaların kertü tırışlıqları küp buldı, läkin Äfğanstandağı törle humanitar oyışmalar moña kisken qarşı çıqtı, alar fikerençä, Şäriğätne bik ciñel genä keşelärneñ töp xoquqların bozu eşendä yawız maqsatlarda qullanıp bula. Xäzer isä soñğı xäbärlärgä qarağanda, Şäriğätne telgä alası urınğa Konstitutsiägä, "islamnıñ izge nigezlärenä qarşı kilgän qanunnar qabul itelä almıy" digän matdä kertelä. İl üze isä "Äfğanstan İslam Cömhüriate" dip iğlan itelä. Şuşı prinsiplarnıñ niçek itep köndälek tormışnı köylägän cinayät wä sivil kodekslarda çağılış tabuwın soñraq xoquq belgeçläre üzläre xäl itäçäk. Yäğni isertkeç eçemleklärgä, zina qıluğa qarağan ğämällärne, äytik şul uq urlawnı niçek cäzalaw yulların kiläçäktä Şäriğätkä qarap tügel, ä berençe çiratta Konstitutsiägä nigezlänep qabul itü küzdä totıla bulıp çığa. Bu bigräk tä xatın-qızlarnıñ äfğan cämğiatendäge urının bilgeläw ölkäsendä xälitkeç ähämiatkä iä bula ala. Mäğlüm ki, "Taliban" näq menä Şäriğätkä nigezlänep alarnı ictimaği tormıştan üzenä kürä tulısınça diärlek "sörgän" ide. Tik tağın ber qabatlap ütärgä kiräk - Äfğanstandağı şuşı qanuni normalarnı turıdan-turı islamğa tügel, ä Konstitutsiägä nigezlänep qoru älegä täqdim genä itelä. İlneñ töp qanunın tikşerü häm anı qabul itü öçen cawaplı wäkillär axırğı çiktä nindi qararğa kiler, monısı bilgesez. Älegä qazıylar, inde ike yıl "Taliban"sız yäşägän Äfğanstanda, cinayät eşlären tikşergändä yış qına 1976-nçı yılda, Möxämmäd Zahir şah çorında qabul itelgän cinayät kodeksın qullana. Ämma berük waqıtta alar Şäriğät qanunnarına da möräcäğät itä. Bu uñaydan ilneñ Yuğarı mäxkämäsendä qanuni bülekne citäklägän Xucäxmät Sadıqi, Şäriğät qanunnarın "Taliban" qanunnarınnan ayıra belergä kiräk, alar ikese ike närsä dip belderä. Qazıylar cinayät tiräsendäge xällärgä iğtibar itärgä tieş di ul, ägär dä kemder urlawğa fäqirlektän, öydä balaları açtan utıru säbäple bara ikän, bu hiçşiksez iskä alınırğa häm cäza da şuña qarap yomşağraq bulırğa tieş dip isäpli yuğarıda telgä alınğan Xucäxmät Sadıqi, Äfğanstan Yuğarı mäxkämäseneñ qanuni bülege mödire.

Kärim Kamal, Praga
XS
SM
MD
LG