Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 13:35

Xämidä Ğaripova:<br><br>« Çiklänmägän xakimlek zatsızlıqqa, qaraqlıqqa, ädäpsezlekkä yul aça. Yıllar buyı xezmät xaqı almağan, tañnan töngä fermalarda, basularda, sası sexlarda bil bökkän mesken xalıq saylap quymadımı ällä sezne, äfändelär? Buş wäğdälär birä-birä saylawlarda xärämläşä-xärämläşä, köndäşläregezne buyı-qaralta öskä ürmäläwegezne, ğadi keşe tapqan mal xisabına çit illär gizep, balda-mayda yözep, onıqlarığıznıñ balalarına citärlek xaram mal tuplap qaldığızmı, ğälicänäplar? - dip zur xäreflär belän qayber rayon xakimiätläreneñ ofisları «mañğaylarına» yazıp quyası kilä.» Zaman.


Malayziä häm Yaponiä, islam illäre konferensiäse häm qoyaş çıqqan il belän elemtälär urnaştıru bu atnada matbuğatnıñ iğtibar üzägendä buldı.

Belgänegezçä, Tatarstan isemennän Malayziädä islam illäre konferensiäsenä parlament räise Färit Möxämmätşin qatnaştı häm annan qaytqaç, ul matbuğat oçraşuın ütkärep, istäleklär belän büleşte. Ä Yaponiä turındağı yazmalarnıñ säbäbe - Tatarstanğa Yaponiäneñ Rusiädäge ilçese İssäy äfände Namuranıñ kilüe. Könçığış ğädätläre şuşı ike waqiğadan da sizelep tordı. Färit Möxämmätşin da Malayziä premyerınıñ mäğlüm qırıs süzlären yomşartırğa tırıştı. İssäy äfände Namura da «respublikağız keçkenä bulsa da, bik bay ikän» dip küñelgä yatışlı süzlär belän söyläşülär alıp bardı.



Tatarstan gäzitlärenä häm avtorlarına Şarik illäre ğädätiläre ällä nu xas tügel. Tatar häm urıs telle matbuğatta, küp oçraqlarda yä küklärgä çöyep maqtaw yäki şaqqatıru elementları xas bula. Mäsälän bu atnada Watanım Tatarstan gäzite moña qädär bulmağan qıyulıq kürsätte. Gäzit üzeneñ comğa sanında, Başqortstan Prezidentı bulıp saylanırğa telägän Sergey Veremeyenko belän äñgämä urnaştırdı. Räsmi gäzitlärdä ğädättä räsmi kandidatlar ğına çığış yasıy ide. Bu yulı gäzit xäbärçese bankir Veremeyenko ütkärgän çarağa barıp, anıñ belän äñgämä urnaştırdı. Mäskäwdäge xäbärçebez citkergänçä, şuşı atnada Rusiä başqalasında töbäklärgä bulışlıq itü wäqıfı tözelde. Şuşı fondnıñ Prezidentı – Sergey Veremeyenko. Ul törle töbäk jurnalistların, cämäğät eşleklären çaqırıp, fondnı oyıştıru tantanasın ütkärde. Anda ğalim Damir İsxaqov da buldı. Anıñ yazması Восточный экспресс gäzitendä dönya kürde. Cawaplar ber uq matbuğat oçraşuında yazdırıp alınğanğa kürä, ike gäzittäge äñgämälär arasında urtaqlıq küp ide. Watanım Tatarstan gäzitendäge yazmanı alıyq. Anda Sergey äfände başqort awılında ütkän balaçaq yılların iskä ala, tatar, başqort, urıs xalıqlarınıñ Altın Urda zamannarınnan birle dus yäşi, dip misal kiterä. Federalizm xaqında da anıñ üz fikere bar:

«Änä Amerikada här ştatnıñ üz zakonnarı bar. Yäşilär bit. Germaniä dä federativ däwlät. Äytik, Saksoniä cireneñ üz qanunnarı ğämäldä. Bavariädä ğomumän üzençäleklär küp. Barça Evropa konfederativ däwlätkä äylänep bara bügen. Şul uq waqıtta, bik köçle iqtisadıy integratsiä protsessı bara. ... Ni öçen äle bez bülgälänergä tieş? Bezdä ber qayçan da tuğız ğına guberna bulmağan. Qayber federatsiä subyektları arasında üzara iqtisadi integratsiä protsessı bara ikän, bu – tabiği. Döres, barıber tamırlarıbız törle. Monı isäpkä almasqa hiç yaramıy...Xalıqlarnıñ iñ neçkä xislärenä qağılğanda (milli xislär şundıylardan) tigändä bigräk tä saq bulırğa kiräk.»

Veremeyenko äfände, şulay uq köçle Prezident xakimiäten yaqlap çığış yasıy, milli respublikalarda citäkçe keşe titul millättän bulmasa da yarıy, digän fiker äytä häm yöräk belän saylarğa çaqıra. Восточный экспресс gäzitendä şuşı äñgämäneñ tulıraq variantı dönya kürde. Anda nämzätneñ saylaw aldı programması, töbäklärgä bulışlıq itü fondı turında da östämä mäğlümat belän dä tanışıp buldı. Şäymievnı niçek bäyälisez, digän sorawğa, Sergey äfände bolay cawap birä: «Min Şäymievnı Räximovqa qarağanda yuğarıraq bäyälim, Tatarstan da Başqortostanğa qarağanda bayraq yäşi».

Şuşı nämzät tağın citäkçe keşe nindi sıyfatlarğa iä bulırğa tieşlege xaqında da üz qaraşın belderä. Anıñ fikerençä, yulbaşçı qabatlanmas, köçle häm eşne oyıştıra belä torğan bulırğa tieş. Zaman gäzitendäge yazmada yulbaşçı turındağı fikerlär däwam itelä. Anda jurnalist Xämidä Ğaripova «Kem arbasına utırasıñ...» digän külämle yazmasında yaxşı häm naçar citäkçelär turında fikerlär belän urtaqlaşa. Uylap qarağanığız yuqmı: ni öçen beräwlär eş urınına atlığıp bara, ä ikençelär kön ütsen dip yöri?» digän süzlär belän başlap cibärä ul üz yazmasın. Avtor fikerençä, monıñ säbäbe eştäge kollektivnıñ sälämät buluda yäki bulmawda. Häm bu xezmätkärlärdän üzennän häm citäkçedän dä torırğa tieş, dip sanıy Xämidä Ğaripova. Başta ul xalıq awız icatında bulğan citäkçe häm anıñ qul astındağı keşelärneñ mönäsäbätlären çağıldıruçı misallarnı kiterä. Xalıq, «Balıq başınnan çeri», «İl tökersä kül bula», «Arbanıñ aldı qayan tägäräsä, artı şunda tägäri», «Öskä tökermä, östeñä töşär», «Mullası nindi – mäxälläse dä şundıy» häm başqa mäqäl, äytem, ğibäräne yuqqa ğına uylap çığarmağan. Xämidä Garipova fikerençä, citäkçeneñ qıyu, täwäkkäl buluı şart, citäkçeneñ küzendä iman nurın, märxämät balqışın küräse kilä avtornıñ. Ä ğadi xezmätkärlärgä, avtor, üz eşeñne namus belän başqaru, üzeñne mısqıllawğa yul quymaw kebek taläplär quya. Bu mäqälädä ayıruça zur tänqit rayon başlıqlarına turı kilä. Menä yazmadan ber özek:

« Çiklänmägän xakimlek zatsızlıqqa, qaraqlıqqa, ädäpsezlekkä yul aça. Yıllar buyı xezmät xaqı almağan, tañnan töngä fermalarda, basularda, sası sexlarda bil bökkän mesken xalıq saylap quymadımı ällä sezne, äfändelär? Buş wäğdälär birä-birä saylawlarda xärämläşä-xärämläşä, köndäşläregezne buyı-qaralta öskä ürmäläwegezne, ğadi keşe tapqan mal xisabına çit illär gizep, balda-mayda yözep, onıqlarığıznıñ balalarına citärlek xaram mal tuplap qaldığızmı, ğälicänäplär? - dip zur xäreflär belän qayber rayon xakimiätläreneñ ofisları «mañğaylarına» yazıp quyası kilä. İgelekleläre tuğan cir öçen yana-qöyä, artığın qılanmıy, xalıq mänfäğätenä tökerep qaramıy. Qaysıber «däw abzıylar» üzlären tanığaç, üpkälämäslär, bälki beraz uylanıp ğibrät alırlar. Berse dä känäfidä tumağan, berär saylawda xalıq ışanıç kürsätmäs. Annan soñ bu ädämnärgä säläm birüçe tabılır mikän?»

Xämidä Gäripova citäkçelärne kisätep tä quya. «Xalıq – telsez balıq ta, añğıra sarıq ta tügel şul», di ul. «Meñärlägän keşeneñ eçenä cıyılğan qänäğätsezlek xise qara taşqın belän tışqa bärep çıqsa, dawıl kebek astın-öskä kiterergä mömkin», dip şuşı cimergeç köçtän saq bulırğa çaqıra. Avtor, yaxşı citäkçe xalıq mänfäğäten qayğırta, ğädel, turı süzle, namuslı, köçle ixtiarlı bulırğa tieş, digän süzlär belän yazmasın tämamlıy.

Citäkçelär kul’tı häm diktatura, ber keşe ber keşe ixtiarına ğına buysınıp yäşäp häm başqa zamanalar çirläre turında Mädäni Comğa gäzitendäge yazmada süz bara. Yazma şunıñ belän dä qızıqlı, anda üz waqıtında äytergä yaramağan qıyu fikerlär urın alğan. Yazuçı Ayaz Ğiläcevnıñ tormış iptäşe Näqiä Ğiläceva gäzitkä yazuçınıñ 38 yıl elek yazılğan xatın tapşıra. Yazuçı anı ğalim İl Sattarovqa yullağan bula. Fälsäfä fäne uqıtuçısı İl äfände 50nçe-60nçı yıllarda yäşägän Erinburg häm Yermilov kebek yazuçılarınıñ icatların analizlap, fänni eş äzerlägän bulğan. Ayaz Ğiläcev şuşı fänni eşkä bäyä birgän dä. Şunıñ belän bergä gäzit uquçılarına yazuçınıñ 50nçe-60nçı yıllardağı xällärne niçek küzallawları da qızıqlı. Ayaz Ğiläcev, Yermilov belän Erinburgnıñ Stalinnıñ çınlıqta nindi bulğanın belmäwläre xaqındağı yazmaların malay-şalay uyını, dip atıy anda. Häm İl Sattarovnı da illyuziälärgä birelmäskä çaqıra. Ul yıllardağı çınbarlıqnı yazuçılar tügel, qarañğı awıldağı keşelär dä çamalıy ide, dip yaza Ayaz äfände. Misal itep ul tuyıp üskän keräşen awıl Yuğarı Bağrajdağı waqiğalarnı iskä ala. Suğış aldındağı yıllarda, mäktäptä soñğı yıllarnı uqığan yegetlärne şaxtalarğa eşlärgä cibärä torğan bulğannar. «Şuşı yıllarda 10nçı sıynıf malaylarnıñ söyläşkän süzlären xäterlim», dip yaza Ayaz Ğiläcev. Ul zamanda da malaylar «Bezneñ ildä tärtip yuq, eş ber nıqlı plan belän alıp barılmıy. Keşegä uylarğa irek birmilär...»,-dip fikerlärgä batırçılıq itkän. Ayaz Ğiläcevnıñ xatında äytelgänçä, läkin alar balalar samimilığı belän kolxozdağı xälneñ naçar buluın, Mäskäwdä belmilär, dip uylağan. Şuşı malaylarnıñ berse Stalinğa xat yazğan, ämma ul xatnı awıldan da çığarmıyça, mäktäp direktorına iltep birälär. «Ul waqıtta çıqqan ığı-zığını äle dä onıtmıym», dip iskä alğan älege xatında yazuçı.

Annan soñ ul 1950nçe yılnıñ dekaberendä lagerda utırğan yıllarnı häm anda işetkän süzlärne misal itep kiterä. «XXnçe partiä qorıltayına älläni qädär elek uq, Stalinnıñ böten yırtqıçlığın, Ordjonikidzeneñ üzen-üze atıp üterüen, Kirovnı ütertüen dä, suğışta 20 mln. keşene yuğaltuıbıznıñ säbäben dä ap-açıq belä idem. Dimäk ildä barın da belgännär.», dip yazıp Erinburg belän Ermilovqa ışanmawın dälilli. Xatta tağın şundıy süzlär dä bar. «Bez äle bügen dä açıqtan-açıq söylärgä öyränmädek. Açıqtan-açıq söylärgä öyränsäk, üz ilebezneñ grajdannarı, patriotları bulsaq, bez Stalin kul’tın açıp salğannan soñ il başıbızğa Xruşçevnı utırtıp, aña 10 yıl tüzep utırmağan bulır idek.» - dip yazğan Ayaz Ğiläcev. Şuşı yıllarnı küzallap ul «Minem öçen berençe revolyutsionerlar, çın keşelär änä şul suğışqa barıp ülgän awıldaş malaylar ide» digän näticä çığara.

İl Sattarovnıñ fänni eşen uqıp, Ayaz äfände, dustına berençe çiratta diktaturanıñ qaydan kilep çıqqanı xaqında uylanırğa, başqa zamannar belän çağıştırırğa kiñäş itä.

Şulay itep, 38 yıl elek yazılğan xat bügen dä uquçılar iğtibarın cälep itä. Haman da, ilneñ yäşäyeşe citäkçelärneñ şäxesenä nıq bäyle bulıp qala.

Bikä Timerova.
XS
SM
MD
LG