Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 17:26

Üzañ üzgärüme, yalğan sannarmı? Antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov fikere


Uzğan yılda Rusiädä xalıq sanı alındı. Ber yıldan soñ anıñ yomğaqları iğlan itelergä tieş ide. Tulısınça yomğaqlar haman da basılıp çıqmasa da, iñ ğomumi töstäge qayber mäğlümatlar bilgele buldı. Küpme irlär, xatınnar bar, qartlar küpme, yäşlär küpme. Alarnıñ belemnäre, yäşäw şartları turındağı mäğlümatlardan başqa qayda küpme millät wäkilläre yäşi, alar artqanmı, kimegänme digän soraw iñ qızıqlısı bulıp çıqtı. Ni öçen ruslaşu protsessı, elekke soyuzdaş respublikalarınnan küçüçelärneñ küplege barıber ruslarnıñ artuına kitermägän? Ä tatarlar, ikençe urında qalsalar da, alar artqanmı, kimegänme? Başqortlarnıñ üsü dinamikasın niçek añlatırğa? Menä şundıy sorawlarğa cawap ezlä öçen tulıraq mäğlümatnı haman da tabıp bulmıy. Rusiä külämendä törle millät wäkilläreneñ ğomumi sanı iğlan itelsä dä, qaysı ölkädä, respublikada küpme millät yäşäwe turında konkret sannar yuq äle.

Bulğan qädär mäğlümatlarğa añlatma alır öçen bez milli säyäsätneñ küptänge texnologı, Rusiä Fännär Akademiäseneñ möxbir äğzası, etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkovqa möräcäğät ittek. Valeriy Tişkov ruslarnıñ, ukrainnarnıñ, nemes häm başqa xalıqlarnıñ kimü säbäplären äytte. İñ berençe çiratta, bäysezlek alğan Ukrainağa, Belarusiägä, Berläşkän Germaniägä küçep kitü bermä-ber artqan. Şul uq mantıyq buyınça, Ukrainadan, Belarusiädän, Üzäk Aziä illärennän qaytuçı ruslar häm rusiälelärneñ sanı ni öçen ğomumi ruslar sanın artırmawın Valeriy Tişkov äytep tormıy. Ul tatarlarnıñ üzañnarı artuı näticäsendä qatnaş ğailälärdä tuğan balalarnıñ iñ kimendä yartısı tatar bulıp yazıluına iğtibar itä. Bu bigräk tä Tatarstanda. Dimäk, tatarlar soñğı yıllarda ruxi yaqtan kütärelep, Tatarstan belän elemtälärne nığıta başlağaç, alarnıñ sanı artırğa tieş ide. Ämma, tatarlarnıñ ğomumi sanı nibarı 30 meñgä genä artqan. Xätta, keräşen tatarların, mişärlärne häm başqa töbäk törkemnären ğomumi tatar xalqı sostavında xisaplağanda da, artım zur tügel. Bigräk tä, Üzäk Aziä illärennän qaytuçı millättäşlärebezneñ sanı 100 meñgä yaqın ikänlegen iskä alğanda. Bu xikmätle statistikanı xäzergä añlata almıybız. Valeriy Tişkov isä, başqortlarnıñ 330 meñgä, yäğni 26 protsentqa artıp kitüen bolay añlata.

Etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov fikerençä, başqortlar da xäzerge zaman etnik model''läre arasına kerä. Yäğni, alar da, yevropadağıça şähärlärgä küçä, başqa xalıqlar belän qatışa, alarnıñ tabiği artımı tabiği kimü yäki ülüçelär sanın ällä ni uzıp kitmi. Şulay da, başqortlarnıñ sanı 330 meñgä artqan. Valeriy Tişkov, bu xälneñ ike säbäbe bar dip uylıy. Anıñ berse – milli üzañnıñ, yäğni keşeneñ milläteneñ üzgärüe, süz üz teläge belän millät üzgärtü turında bara, häm ikençe säbäp – pripiska, yasalma räweştä üzgärtep yazu bulırğa mömkin.

Bik qızıqlı fiker bu. Dimäk, berniçä yöz meñ tatarnıñ üzañı tiz genä üzgärep kitkän bulıp çığa. Yäğni, totqannar da waz kiçkännär. Mondıylar küpme soñ häm küpme tatar yasalma räweştä yalğan statistika kerep, yuqqa çıqqan? Bu sorawğa cawap yuq. Ämma, älege temanı bez kiläse analitik tapşırularda däwam itärbez.

Rimzil Wäli

XS
SM
MD
LG