Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 19:22

FT: Yevropa häm AQŞ Gruziädä totrıqlılıq saqlap qalırğa teli


Şulay itep, 5 million xalqı da bulmağan keçkenä genä Gruziä soñğı berniçä köndä bar dönyanıñ iğtibarın üzenä cälep itte, xörmätle tıñlawçılar. Gruziä belän Rusiä çigeneñ ike il öçen dä problemalı bulğan Kavkaz aşa ütüe, kaspi nefteneñ dönya bazarlarına näq şuşı töbäk aşa kitü planı ğına da diplomatlarnı Gruziäneñ kiläçäge turında uylandıra başladı. Gruziädä xakimiät almaşınuınıñ Mäskäw häm Waşingtonğa yasıy alğan tä''sire turında bügen Financial Times gazetı yazıp çıqtı.

"Yevropa häm Amerika Gruziädä totrıqlılıqnı saqlap qalırğa teli" digän mäqälä, Rusiälelär öçen Gruziä – Sovetlar Berlege taralğannan soñ bäysezlek alğan elekke koloniä, NATO äğzase Törkiä belän bulğan çik buyındağı il häm Rusiä elitası öçen yal itü urnı, digän süzlär belän başlana. Sovetlar Berlegeneñ elekke tışqı eşlär ministrı bularaq eduard Şevardnadzenıñ Berlekneñ taraluın xuplawı, könbatış säyäsäten yaqlawı häm Gruziäneñ NATO äğzası buluına omtıluı Rusiädä küplärgä oşamadı. Ämma räsmi Mäskäw Şevardnadzenıñ wazifasınnan kitep ildä könbatış reformaların yaqlawçı Mixail Saakaşvili citäkçelegendäge oppozitsiä köçläreneñ üsüenä dä bik şat tügel kebek kürenä. Mäskäw öçen xäzer – Çeçnya belän çik buyında iminlek, Gruziädäge avtonomiäle respublikalarında ruslarnıñ statusı - iñ qatlawlı mäs''älälär bulaçaq. Rusiäneñ – Pankisi tarlawığınıñ Gruziädäge öleşendä çeçen suğışçıları qaçıp yata dip, şul cirlärne utqa totıp ike il arasında kierenkelek tudıruına äle küp waqıt uzmadı. 90nçı yıllar başında Rusiä köç qullanu aşa Gruziäneñ ike provinsiäse bulğan Abxaziä häm Könyaq Ossetiäneñ de facto bäysezlek aluında da zur rol uynadı, şulay uq Mäskäw, Gruziäneñ başqalası Batumida bulğan Acarstan respublikası belän dä ayırım mönäsäbätläre bar. Şuşı 3 töbäktä Rusiä üzeneñ meñ yarımğa yaqın xärbien urnaştırğan. Ğaskärlärne çığaru turında inde kileşengän bulsa da – tögäl waqıtı turında äle haman da bäxäslär bara. İqtisadi yaqtan qarağanda, Rusiä Gruziäneñ energetika ölkäsen üz kontrolenä ala bara. Amerikan Energetika Sistemaları isemle şirkätkä kilgändä isä, başta Gruziägä investitsiälär kertergä niätlägän bulsa da , Gruziäneñ iqtisadı açıq tügel, dip bu adımnan waz kiçte. Quşma Ştatlar öçen Gruziä närsäne añlata? Berençe çiratta Waşington öçen Gruziä – Kavkaz belän Üzäk Aziäne bäylägän ber il. Waşington Gruziäneñ bäysezlegen xupladı, anı xuplawı belän Amerika ber yaqtan Rusiäne çiklärgä uylasa, ikençe yaqtan üzenä Kaspi neftenä yul açtı. Soñğı distä yılda Quşma Ştatlar Gruziägä 1 milliard dollarğa yaqın yardäm birde. Soñğı könnärdäge waqiğälär sürätendä Amerikan Däwlät Sekretare Colin Powell, Gruziä prezidentı wazifasında bulğan Nino Burjanadze''ğa şaltratıp "yaña xökümätne xuplawın" belderde. Näq şunı uq Yevropa Berlege dä eşläde. Xäzer dönya citäkçeläre waqıtınnan alda saylawlar kötä. Diplomatlar , yaqınnarda Baqı-Tbilisi-Ceyhan neft ütkärgeçenä bireläçäk 3 milliard dollar aqça yazmışın da qayğırta. Yaqın Könçığıştağı kierenkelekkä dä qaramastan Yevropa Berlege häm Amerika Quşma Ştatları älege proektqa zur ähämiät birä. Ämma belgeçlär fikerençä, Gruziädä xakimiättä kem genä utırmasın proektnıñ uñışlı buluına şik bulmasqa tieş, çönki ul xalıqqa fayda kiteräçäk. Gruziäneñ eçke säyäsätendäge kierenkelek, yağni Tbilisi belän 2 respublika häm ber avtonomiäle ölkä arasındağı mönäsäbätlärneñ dä nindi buluına qaramastan Baqı-Tbilisi-Ceyhan neft ütkärgeçendä eşlärgä tä''sir itmiäçäk. Çönki respublikalar, berençedän küpmeder däräcädä bäysezlek alğan, ikençedän, neft ütkärgeçe alar aşa uzmıy. Dönyada tınıçlıq öçen Carnegie institutı belgeçe Anatol Lieven, " neft ütkärgeçläre äle Gruziädän dä naçarraq illär aşa ütä, torbalarğa yanağan iñ zur qurqınıç – suğış qına bula ala" dip belderde. Watandaşlar suğışı bulmas,dip äytep bulmıy, läkin älegä aña işarlär yuq. Quşma Ştatlar häm Rusiä ikese dä soñğı könnärdä Gruziädä kierenkelekne kimetü öçen tırıştı, ikeseneñ dä Gruziädä – totrıqlılıq saqlansın öçen üz säbäpläre bar.
XS
SM
MD
LG