Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 23:36

Rusiäneñ elekke Duması nindi miras qaldırıp kitä?


Şulay itep, Yevropa Berlege Konstitutsiäse äle yazalıp yata, ä menä Rusiä Konstitutsiäsenä bügen 10 yıl tuldı, xörmätle tıñlawçılar. Kierenke säyäsi köräş şartlarında, aşıq-poşıq yazılğan bulsa da bu dokument Rusiäne federal däwlät itep tanıttı. Tik menä soñğı Duma saylawları uñayınnan bu Konstitutsiägä inde üzgäreşlär kertü ixtimalı turında süzlär yöri başladı. Yaña Duma nindi eşlär maytarır, älegä äytü qıyın. Alda ni kötkänen belü öçen, qayçaq ütkängä küz taşlaw faydalı. Elekke Duma nindi miras qaldırıp kitä soñ?

1999 yılda saylanğan Duma atnakiç könne soñğı utırışın uzdırdı. Bu uñaydan Rusiä prezidentı Vladimir Putin fraksiä citäkçelären Kremlgä çaqırdı. İske Duma eşçänlegenä yuğarı bäyä birep, ul deputatlarğa räxmäten belderde. Sez 18 federal qanun, 8 kodeks qabul ittegez, ışanırlıq tügel, läkin eş külämdä genä tügel, sifatta, dide ul. Döres, eşlänmägän eşlär dä qaldı, citeşsezleklär dä buldı, monısın inde yaña Duma iskä alırğa tieş, dip östäde prezident. Çınlap ta, 4 yıl eçendä Duma 700-läp qanun qabul itte. Şul isäptän, administrativ, büdjet, cir, grajdanlıq, cinäyät kodeksları. Qayberlären Rusiä öçen xättä tarixi dip atap bula. Äytik, xäzer cir xosusıy milek bula ala, mäxkämä qararı bulmıy torıp keşene qulğa alırğa yaramıy. Monnan tış 13 protsentlı salım, iqtisadi reformanı telgä alıp bula. Şul uq waqıtta qänäğät bulmawçılar da bar. Misal öçen keçe häm urta biznes wäkilläre. Aton isemle investitsiä fondı xezmätkäre Peter Weston:

Audio (Peter Weston)

"Yül ayında "ber täräzle" terkäw tärtibe kertelde. Yänäse sin ber urında tiz genä şirkäteñne terki alasıñ. Läkin bu eşlämi. Çönki monna tış äle keçe biznes turında, başqa törle qanunnar kiräk. Ä alar yuq."

İxtimal, deputatlarnıñ keçe biznesqa waqıtı citmägänder, çönki iğtibar üzägendä ere biznes tordı. Uzğan atna ğına Duma off-shore töbäklären beterü, xakimiätkä, import-export salımnarın bilgeläw xoquqı birgän 2 qanun qabul itte. Älbättä inde bu Yukos kebek ere kompaniälärne küzdä totıp eşlände. Mondıy ölgelär artında Kreml toruwı berkemgä dä ser tügel. Ğömümän, Duma Kremldän kilgän ölgelärne raslap utıruçı oyışmağa äylände. Prezident Putinğa "vertikal xakimiät" torğızuda zur yärdäm kürsätte. Dumada bäysez deputat Vladimir Rıjkov Azatlıqqa birgän äñgämäsendä bolay dide:

Audio (Vladimir Rıjkov)

"Bu Duma prezidentqa "vertikal xakimiät" torğızuda zur yärdäm itte. Däräcäle Federatsiä Şurasın quıp tarattı. Partiälär häm saylawlar turında qırıs qanun qabul itte. Bäysez NTV häm TVS telekanalları yabılğanda, bu Duma berni eşlämäde."

İnde yaña Dumağa kilgändä, Kreml taraflı köçlärneñ anda da tağı kübräk buluın, ä uñ köçlärneñ ütä almawın iskä alğanda, ul tağı da "läbbäykäräk" bulır dip kötergä kiräk. Prezident Putin monı xezmättäşlek dip atıy, häm üz-ara talaşıp yatqan Dumağa qarağanda xubraq kürä. Tik menä fiker qarşılığı bulmasa, östän töşerelgän qararnı raslap utıruçı Parlamentnıñ mäğnäse ni? Älegä prezident, Konstitutsiägä üzgäreşlär kertügä qarşı. Ä bu fiker üzgärsä? Äytkändäy, anı xäzer dä qağılırğa yaramağan "izge sıyır" dip atap bulmıy inde. Duma saylawları könendä ütkän ber referndum näticäsendä Perm ölkäse belän Komi-Permäk okruğı ber töbäkkä berläşä. Yağni Rusiädä ber töbäk kimi, 89 urınına 88 bulaçaq. Bu inde Konstitutsiäne üzgärtü digän süz.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG