Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 14:45

Rusiä, Tatarstan maxsus xezmätläre yubiley ütkärälär


Çın çekistnıñ aqılı salqın, yöräge qaynar, ä qulları çista bulırğa tieş — Sovet Berlegeneñ ÇK, Ğädättän tış Komissiäseneñ iñ berençe citäkçese Feliks Dzerjinskiynıñ bu süzläre böten maxsus iminlek xezmätläre öçen haman da deviz bulıp toramı, xörmätle tıñlawçılar? Näq 85 yıl elek, 20nçe dekaber könne, Vladimir Lenin imzalağan Dekret buyınça, kontrrevolyutsiä, sabotaj, spekulyatsiä, banditizm häm armiä saflarınnan qaçu belän köräşü öçen Çrezvıyçaynaya Komissiä oyıştırılğan ide. Bu yıllar barışında, älege maxsus oyışma ÇK, GPU, NKVD, KGB isemnäre astında, ä inde sonğı 10 yıl däwamında FSB, Federal' İminlek Xezmäte bularaq bilgele. İseme yış alınışıp torsa da, bu maxsus xezmätneñ burıçları ber ük qala birä – böten ilne tışqı häm eçke doşmannardan saqlaw. Älege maqsat bik kiräkle, namuslı eş bulıp kürensä dä, tarix şunı kürsätte, SSSR çorında millionarça keşe älege oyışma tarafınnan säyäsi repressiälärgä elägep, Seber lager'larında, “böyek sovet tözeleşlärendä” yä märxüm bulğan, yä ğarip qalğan. Revolyutsiä yıllarında da, SSSR barlıqqa kilgäç tä, Sovet Berlegenä qarşı eşläwdä şiklängännäreneñ şaqtıy öleşe tikşerüsez, mäxkämäsez atılıp, qäbersez kümelügä duçar buldı. Bugenge köndä KGB arxivlarınıñ säyäsi repressiälärgä bağışlanğan öleşe açıldı. Xäzer tuğannarın repressiälär arqasında yuğaltqan keşelär bu arxivlardan elek yabıq bulğan mäğlümatlarnı taba ala. Älekke yıllarda KGB tarafınnan qılınğan wäxşileklär öçen moral' cawaplılıqtan Federal' İminlek Xezmäte baş tartmıy. Şunı dä äytergä kiräk, SSSR yıllarında berniçä distä meñ NKVD, KGB keşese dä repressiälär tegermänenä eläkkän.

Ämma, däwlät iminlege xezmätläre, watan öçen möhim, hiç onıtılmas eşläre belän dä bilgele. Mäsälän, 1920нче yılda, Qazan Guberniäseneñ Ğädättän tış komissiäse köçläre belän Qazandağı Däwlät Bankınnan urlanğan şaqtıy altın häm qimmätle äyberlär kire qaytarılğan. Soñraq, sotsialistik tözeleş başlanğaç, Tatarstan çekistları berniçä çit il şpionın qulğa aldılar. Böyek watan suğışı yıllarında, Mäskäw, Leningrad aviatözeleş şirkätläre Qazanğa küçkäç, şähär çit il razvedçikları öçen tağın da qızıqlıraq bula başlıy, cirle iminlek xezmätläre öçen eş arta. Äytep ütärgä kiräk, Tatarstannan frontqa kitkän berniçä yöz NKVD ofitserları, öylärenä kire äylänep qaytalmağannar.

Yıllar ütkäç, KamAZ maşinalar zavodında KGB xezmätkärläre berniçä çit il belgeçeneñ röxsätsez mäğlümatlar cıyğan öçen qulğa alıp, watanına qaytarıp cibäreldelär. 90nçı yıllarda, küzläw sputniklar barlıqqa kilgäç, Qazandağı xärbi şirqätlärne kürergä kilüçe çit il “turistlarnıñ” sanı kimegän. Sovetlar Berlege tarqalğaç, “antisovetskiy” çığışlar öçen grajdannarnı cawaplıqqa tartu mömkinlege dä yuğalğan. Näq şul uq waqıtnı, iqtisadi cinayätlär, däwlät milegen, xätta xärbi çast'lardağı qorallarnı, şartlatqıç matdälärne, xätta artilleriä snaryadların urlap satu, qanunsız finans mönäsäbätlär, oyışqan cinayät törkemnäreneñ eşçänlege, korrupsiä, narkotiklarnı satu kebek cinayätlär kübäyep kitä. Şuña kürä, elekke KGB, bugenge köndä – FSB üzeneñ strategiäsen bötenläy üzgärtergä mäcbür bula. Şunlıqtan, kompyuterlar, çıbıqlı häm käräzle telefon elemtä ölkälärendäge cinayätlärgä qarşı Tatarstan FSBsınıñ “K” isemle bülege açıldı.

Bıyılğı ÇK-KGB-FSBnıñ “yarım tügäräk,” 85nçe yubileye uñayınnan Qazan häm Çallı FSB muzeylarında yañartılğan ekspozitsiälär açıldı. Anda maxsus xezmätlär tikşergän eşlärdän qalğan dälillär, qorallar, elek ser astında totılğan dokumentlarınıñ originalları, Qazanda eşlägän çit il şpionnarınıñ fotolar täqdim itelä. FSBnıñ iñ soñğı açılğan eşlärennän qalğan eksponatlar da bar anda. Mäsälän, Qazan FSB muzeyenda 1999nçı yılda Tatarstan häm Kirov ölkäse çigendä oyıştırılğan gaz trubasın şartlatudan qalğan äyberlär, ä Çallı muzeyenda – şähär prokurorı Nafikovqa “Tagiryanovskie” bandası bıyıl rişwät itep täqdim itkän matur taşlar belän bizälgän, altın “Cartier” säğäte.

Elekke KGB ofitserı, xäzer biznes belän şöğillänüçe Rovel' Kaşapov yärdämendä açılğan Qazan FSB muzeyenda ber bik qızıqlı tarixi eksponat bar. Ul – Qıtay häm Yaponiädağı Tatar diasporası arasında yäşäp, Sovet razvedçiğı bulıp eşlägän Şamil Xamzinnıñ şäxsi pistoletı. Anı muzeyğa inde märxüm bulğan Şamil ağaynıñ xatını — İrina Alimova büläk itkän.

Küp yıllar däwamında Änwär häm Xädiçä isemnäre astında könçığış tatar emigratsiäseneñ wäkilläre arasında yäşägän Şamil äfände häm İrina xanımnı anda haman da istä totalar äle. Wazifaların uñışlı başqarıp, alar ikese dä SSSRğa kire qayta alğannar. Häm iñ qızığı —böten çit ildän qaytqan Sovet keşelären kebek, KGB alarnı qulğa almağan. Sovet razvedkasında tatar milläteneñ isemen yuğarı kütärgän başqa şäxeslär da bar. Amerikanı ikençe dönya suğışında qatnaşırğa etergän Perl Xarbor faciğasına bağışlanğan kitaplarda İsxaq Axmerov iseme yış yañğırıy. Troitskiy şähärendä tuğan bu tatar keşese Sovet razvedkasınıñ Amerikadağı rezidentı ide. Ul üzeneñ Amerika xökümätendäge elemtälären qullanıp, şul ilneñ Yaponiä belän mönäsäbätlären bozdırğan. Axmerovnıñ säyäsi ğämälläre näticäsendä 194nçe yılda yaponnar Amerikanıñ Tın okeandağı flotiliäsenä xöcüm yasap Perl Xarbor bazasında qanlı faciğa oyıştırğan, Amerikannarnı Gitlerğa häm Yaponiäğa qarşı bulğan koalitsiägä kerergä mäcbür itkän. Tatarlar repressiä qorbannarı, inqilap, suğış qaharmannarı, çekistlar arasında da az tügel. Sälätle häm ziräk tatar keşelären üz yağında faydalanğannar zur uñışqa ireşkän, diärgä bula. Teläsä qayda, törle tarmaqlarda, töbäklärdä oçrağan tatar keşelären döres itep bäyäläw bik ähämiätle. Gäräy Räxim yazğan “Tatar Keşese” cırında şundıy süzlär bar: Germanğa da çapqan, Fransuzğa da çapqan, Şul illärdä ni tapqan?

Ostäp şunı äytergä bula, tatar keşeläre ЧКğa da küp çapqan, küp xezmät itkän, 20nçe dekaber – alarnıñ bäyräme.

Azatlıq Radiosı öçen Qazannan İskänder Nurmi.

XS
SM
MD
LG