Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 16:51

Amerikannar Ğiraq kördlären kiñ möstäqillek taläplären kimetergä öndi


Ğiraqtağı tatulaşu protsessı säyäsi kirtälärgä oçrıy ala, xörmätle tıñlawçılar. Andağı körd oyışmaları Bagdadtağı üzäk xakimiatneñ köçsezlegennän faydalanıp ilneñ tönyağında körd moxtariaten tağın da nığıtırğa, kiläçäktä anı ayırım däwlät bularaq ta iğlan itärgä omtılalar. Läkin monıñ bar töbäktä yaña kierenkelek çığaruınnan şürlägän Amerika Quşma Ştatları Ğiraq kördläre citäkçelären möstäqilekkä omtılışların beraz kimetergä öndi.

Mäğlüm ki, amerikannar Ğiraqtağı xakimiatne cirle idarägä inde bıyıl cäydä ük tapşırırğa cıyınuın beldergän ide. Läkin 1-nçe yülgä bilgelängän şuşı waqiğä yaqınlaşqan sayın Ğiraqnıñ berdäm däwlät bularaq yäşäwdän tuqtaw ixtimalı da arta bara. Äle Saddam çorında uq, Farsı qultığı suğışı häm Könbatış kertkän çikläwlärdän faydalanıp ilneñ tönyağındağı körd töbäkläre Bagdadqa buysınmıy ğına yäşi başlağan ide. Xäzer inde alar monı xoquqi yaqtan da nığıtırğa teli. Bu üz çiratında amerikannarda, xakimiat cirle qullarğa tapşırılğannan soñ älegä berdäm sanalğan Ğiraq cämğiateneñ milli çiklär buylap bülgälänü qurqınıçın arttıra. Moña yul quymas öçen Waşington soñğı aralarda körd citäkçelärenä basımın arttırıp, alarnıñ möstäqillek taläp itü mäs''äläsendä beraz tıynağraq buluwına ireşergä teli. Quşma Ştatlar citäkçelegeneñ älege mäs''älädäge qaraşın däwlät departamentı wäkile Adam Ereli bu atnada bolay dip bilgeläde:

Audio, Adam Ereli

"Bez härwaqıt Ğiraqnıñ säyäsi berdämlegen häm anıñ territorial'' bötenlegen yaqlap kildek häm kiläçäktä dä yaqlayaçaqbız. Kördlär Ğiraqnıñ İdarä şurası äğzası bulıp tora häm alar üzlären berdäm Ğiraq qoru eşenä tuğrı buluın beldergän ide. Kiläçäktäge Ğiraq däwläteneñ tözeleşe, şul isäptän andağı federativ tösmer dä, Ğiraqnıñ üze xäl itäçäk konstitutsion eşe" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile. Anıñ soñğı süzläre, "bu ğiraqlılarnıñ üz eşe" digänräk mäğnädä bulsa da, şuşı atna barışında amerikannarnıñ körd mäs''äläse belän küpkä äwzemräk şöğellänä başlawı kürende. İnde sişämbedä ük däwlät sekretare Colin Powell, Ğiraqnıñ territorial'' bötenlegenä birelgän zur ähämiat turında yaña belderü yasadı.

Audio, Colin Powell

"Bu Quşma Ştatlarnıñ äle krizis başında uq belderelgän qaraşı ide - Ğiraq berdäm däwlät bularaq saqlanırğa tieş. Ul monı, ildäge möhim mäxällälärne tanu ölkäsendä niçek ğämälgä quya, monısın äle açıqlıysı bar, bez bu eştä ğiraqlılar belän bergä eşliäçäkbez" dip ışandıra Colin Powell. Andıy eş inde bara kebek. Ğiraqtağı amerikan xakime Paul Bremer soñğı atna eçendä genä dä körd citäkçeläre belän ike oçraşu ütkärde dip xäbär itelä. Quşma Ştatlardağı basmalar yazuınça, şul söyläşü barışında Bremer ike töp körd citäkçese Cäläl Talabani häm Mäsğüt Barzanigä, tönyaqta kördlär öçen kiñ moxtariat taläp itep alar mömkin bulğannıñ çamadan tış artığın sorıy digän fikerne citkergän. Waşington, kördlär üzläreneñ möstäqillek taläplären kimetergä tieş dip isäpli häm Paul Bremer monı açıqtan-açıq äytkän dä. Körd yağınıñ nindi cawap qaytaruı bilgele tügel. "New York Times" ber körd räsmieneñ, amerikan üteneçe tulısınça kire qağıldı, Bremer täqdime, kördlär yıllar buyı köräşep ireşergä telägän maqsatlarnıñ azın ğına da iskä almıy dip äytüwe turında yaza. Körd citäkçeläre Ğiraqnıñ tönyağında üz iminlek köçläre, salımnarı bulğan köçle möstäqil berämlek qorırğa teli. Alar şul töbäkkä neft belän bay Kirkuk häm Xanakin şähärläre tirlären dä quşırğa cıyına, gärçä Saddam çorında alar ikese Bagdad xökümäte qulında ide. Xäzer körd citäkçeläre Kirkuknı möstäqil Kördstannıñ tabiği başqalası dip iğlan itä. Kördlär, ğäräplär häm törkmännär yäşägän şul şähärdä, xakimiatneñ kem qulında bulaçağı şaqtıy kierenke wäzğiat tudıra. Bu uñaydan anda inde qorallı bäreleşlär dä bulıp aldı.

Kärim Kamal, Praga
XS
SM
MD
LG