Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 00:46

Xatip Miñnegulov: «Tatarstanda jurnallar yarıysı ğına bulsa da, Qazan utları üzeneñ elekkege märtäbäle, däräcäle urının saqlap qaldı... 2003 yılda da millätebez turında ädäbi töp yadqärlär, istäleklär bastıruda, alarnı uquçılarğa citkerüdä abruylı, cawaplı wazifasın namus belän ütäde...»


Rimzil Wäli: “Azatlıq ” radiosın daimi tıñlawçılar beläder, här şimbä kön atnalıq küzätü bula. Tatarstan matbuğatında kürengän iñ ähämiätle mäqälälärgä, çığışlarğa küzätü yasala. Ğädättä anı Bikä Timerova häm Damir Ğismetdin alıp bardılar.

Älbättä, atna buyı çığa torğan gäzitlärne ber küzätüdä söyläw awır ide. Yaña yılğa ayaq basqaç, bez beraz üzgäreşlär kertergä buldıq. Könlek gäzitlärgä bez könendä qısqaça ğına küzätü yasarğa buldıq. Ä atna axırında, şimbä kiçendä şulay uq matbuğat küzätüe. Jurnallar , qayber atnalıq gäzitlär bitlärendä kürengän iñ möhim , zur, fänni häm mädäni, milli yağınnan tirän mäğnäle bulğan äyberlärgä bäyä birü, bäxäsläşü, qarşı äytü, xuplaw, yäğni fänni-mädäni yaqtan tiränräk qaraş taşlaw.

Bez bu şimbä kiçendäge matbuğat küzätüenä Tatarstan matbuğatın - jurnallarnı, gazetalarnı yaxşı belgän ğalimnärne çaqırırğa telibez. Bu atnalıq küzätüenä bez Qazan däwlät universitetınıñ filologiä fännäre doktorı, professor Xatip Miñnegülovnı çaqırdıq. Xatip Miñnegulovnı tatar dönyasında bigräk tä çit illärdä yäşäwçe - Finländiädä, Törkiädä yäşäwçe millättäşlärebez dä yaxşı belä. Bu yulı ul Qazan utları jurnalınıñ uzğan yıldağı, bigräk tä soñğı aylarda çıqqan qızıqlı häm mäğnäle äyberlär turında fikeren äyter.


Xatip Miñnegulov fikerençä, Tatarstanda basılğan jurnallar yarıysı ğına bulsa da , Qazan utları jurnalı üzeneñ elekkege märtäbäle, däräcäle urının saqlap qaldı. Tatarstan yazuçılar berlegeneñ şundıy ber orğanı bulıp torğan jurnal, millätebez turında ädäbi töp yadqärlär, istäleklär bastıruda, häm alarnı uquçılarğa citkerüdä abruylı, cawaplı wazifasın namus belän ütäde.

Töp urınnı yaña ädäbi yadkärlärgä birä. Uzğan yılnı Qazan utları jurnalında 5 roman, distälägän povest''lär, xikäyälär bastırıldı. Proza äsärläre ideya problematikası,ädäbi yağı belän, ädäbiatıbıznıñ alğa baruın bilgeli. Monıñ ber misalı itep Fakil Ämäkneñ “Sataşıp atqan tañ”isemle dokumental'' romanın äytep kitärgä bula. Bu 1930-37 yıllardağı waqiğalarnı üz eçenä ala. Anda Tatarstannıñ yuğarı däräcädäge citäkçeläre, başqalar qatnaşa. Yazuçı, arxiv materiallarğa , töp istäleklärgä nigezlänep, şaqtıy qızıqlı dokumental'' roman tudıra.

Bu çordağı waqiğanı yaqtırtqan yaña roman filologiä fännäre doktorı, ğalim - Tälğät Ğaliullinnıñ “Tönge yulda” digän romanı. Bu trilogiäneñ soñğı öleşe. Xäzerge tormışnı çağıldırğan bu roman, tormıştağı ığı-zığılarnıñ, mafiozilarnıñ, satu, satılular turında. Şuşı qıyın şartlarda keşeneñ namusı, wöcdanı mäs’äläse quyıla.

Qamil Kärimovnıñ “Saqaw küke” romanı da iğtibarnı cälep itä. Povest''lärdän: Äsğät Säläxovnıñ “Qayınlı yulda” poveste. Anda suğış waqıtında şähärlärdä awıllarda bulğan waqiğalar turında, ğadi Sandra isemle keräşen tatarı qızınıñ olı mäxäbbäten çağıldırğan mawıqtırğıç, macaralı äsärendä ğibrätle keşe yazmışı sürätlänä.

Şiğerlärgä kilgändä, Qazan utları jurnalı zur urın birä. Jurnalnıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullin üze zur şağir. Çirek ğasır buyı poeziä bülegen citäklägän Rädif Ğataş kebek täcribäle şağirlär enäsennän , ilägennän ütä anda bastırılğan şiğerlär. Jurnalda Şäwkät Ğäliev, Mars Şabayevlar yanında yäşlärgä dä urın birelä.

Uzğan yıl ğına KDUnı tämamlağan , bıyıl aspiranturada uqığan Luiza Yansuarnıñ tirän mäğnäle , tirän eçtälekle şiğerläre jurnalnıñ 8 sanında basılıp çıqqan. Aqtanış rayonındağı Liliä Ğibadullinanıñ jurnalda basılğan şiğerlären, mäktäpneñ 11nçe sıynıf uquçısı yazğan şiğerlär dimäsälär, bu şiğerlärne inde citlekkän, täcribäle şağir yazğan diärgä dä bulır ide.

Şulay uq jurnalda Tatarstannan çittä yäşägän şağirlärgä dä urın birelgän. Xalisä Mödärisova, Rim İdiatullin kebek şağirlärneñ şiğerläre dä basılğan.

Tarixi miraslar, dastannar turında “İdegäy” dastanı iñ zur uñış bulıp tora. Sitdiq Zäynäletdinov digän Seberdä yäşäwçe tatar keşesennän 1919nçı yılda yazıp alğan nösxäse buyınça, yaña tekstnı Niğmät Xäkim tuplağan. Anı matbuğatqa kürenekle ğalimä Flürä Urmançı äzerlägän. Bez belä idek inde Näqi İsänbät icat itkän tekstnı.Ä menä busı “İdegäy dastanına yaña tekst bulğan.

Şulay uq Xatip Miñneğulovnıñ Qazan xanlığı turındağı, Möxämmät Äminneñ 1506nçı yılda Pol''şa korole Aleksandrğa yazğan xat bötege birelä. Anıñ originalı Litva arxivlarında...

Ğomumän, Qazan mämläkäte möstäqil'' däwlät bulıp yäşägän çağında çıqqan materiallarnıñ härber süze bezgä qäderle häm qimmätle yadkär.

İslam dine turında Rabit Batulla äzerlägän materiallar da bastırıla. Ğabdulla Bubıy kebek şäxeslär turında, anıñ yazmaları bik ğibrätle.

Qısqası, Qazan utları mädäni tarixqa qağılışlı, ädäbi tarixqa qağılışlı materiallarnı çığarıp tora. Häm Qazan utları jurnalı uzğan yılnı üzeneñ cawaplı wazifasın ütäde.Ä yaña yılda basılaçaq materiallar anıñ portfelendä bik küp. Xalqıbız aldağı yılda da üzeneñ ruxın bayıtırlıq , zihenen bayıtırlıq material taba alır,- dide Xatıyp Miñneğulov.

Rimzil Wäli: Ä aldağı matbuğat küzätülären başqa milli jurnallar turında tapşırularıbızda citkererbez. Millättäşlärebezgä, bigräk tä çit illärdä yäşägän millättäşlärebez milli matbuğatnı radio aşa bulsa da işeterlär.

Atnalıq matbuğat küzätüenä äñgämäne Mälikä Basıyr yazıp aldı.
XS
SM
MD
LG