Accessibility links

сишәмбе, 21 февраль 2017, Казан вакыты 19:44

YİXO xisabı: Könbatışqa taba möhacirlär ağımı tuqtalmıy yäki pasportlar ni öçen uylap tabılğan?


Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ soñğı xisabında – könbatışta qayber illärneñ iqtisadi xäle soñğı yıllarda naçaraya töşsä dä – immigrantlar barıber küçenü yağın qarıy, dielgän. Bügen bez dönyada migratsiägä qağılğan törle yañalıqlar, şulay uq – küçep yörü öçen kiräkle bulğan tanıqlıq – pasportlar turında söyläşerbez. Rusiädä eçke pasportlarnı almaştıru waqıtı tağın 6 ayğa ozaytılğan. Ä menä april ayında Rusiä watandaşlarınıñ çit il pasportlarına yaña üzgäreşlär täqdim iteläçäk.

İñ berençe – kem qaydan qaya bara digän sorawğa cawap biräbez. Rusiä, Ukraina, İran, Ğiraq, Äfğanstan, Qıtay, Tönyaq Afrikalılar – Yevropa häm Amerika Quşma Ştatlarına barıp citergä teli. Säfärlärendä alar başqa tranzit illärdä tuqtap, qayberläre şunda yäşäp tä qala. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ migratsiä mäs''äläläre belgeçe Jean-Pierre Garson, elek könbatışqa taba kiter öçen tranzit illär bulıp sanalğan könçığış yevropa illäre – Çexiä, Macarstan häm Polşa – xäzer kiresençä immigrantlar öçen – Yevropa Berlegenä elägep qalırğa mömkinlek buldı, çönki may ayında bu illär Berlekkä äğza bulıp keräçäk. Yaña kilüçe meñlägän keşene Yevropa illärendä yäşätü – üze ber awırlıq bulsa – alarnıñ kemneñ kem ikänen belü – tağın da qatlawlıraq. Äytik, tuğan illärendä alar üz ölkälärendä bik yaxşı täcribäle belgeç bulsa da – çit ilgä kilgäç, telne belmäw säbäple alar üz belemnären dä dälilli almıy, yaxşı eşkä dä urnaşa almıy. Şvetsiä belän Norvegiä bu mäs''älädä çaralar kürä başladı. Skandinaviä illäre misalın Parij''da çığış yasağanda Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ migratsiä belgeçe Jean-Pierre Garson söyläp birde: "Misal öçen, Şvetsiä yä Norvegiädä – yuğarı kvalifikatsiäse bulğan ämma biredäge telne älegä belmägän qaçaqlarnı mömkin qadär tizräk eşkä urnaştıralar häm telne öyrätälär, kiräk bulsa tağın eşkä dä öyrätälär" dide Garson.

Qaçaqlarnıñ häm möhacirlärneñ qayçan da bulsa tuğan illärenä kire qaytıp kitü ixtimalı bik çiklängän. Bötenläygä dip 3nçe dönya illärennän ber kitkännnärgä kire qaytqanda mönäsäbät inde bötenläy üzgärgän bula häm yäşäw şartları yaxşırır dip ber keşe dä äytä almıy. Ämma monı da kontrol itep bulır digän ömet belän dönyada migratsiä programmaları tözelä. Yevropa Berlege xalqı qartayğanda Yevropa illäre çiklängän ber waqıtqa çittän yäşräk belgeçlärne çaqıra. Garson däwam itä: "Waqıtlı eşçelärne cibärgän illärneñ yardäme bulmıy torıp – migratsiä ağımın kontrol itep bulmıy. Möhacirlekne kontrol itär öçen kompromiss, urtaq fikergä ireşü kiräk. İmmigratsiäne tuqtatu turında süz barmıy, qanunsız immigratsiäne tuqtatırğa kiräk. Annan soñ xezmättäşlek häm tärräqiätkä cirlek bulaçaq" dide Yevropa Oyışmasınıñ migratsiä belgeçe.

Biredä inde migratsiäne kontrol itü yullarınnan – keşe xoquqlarınıñ bozıluına qadär ara yıraq tügel, xörmätle tıñlawçılar. Brüsseldä urnaşqan, Yevropa Säyäsäten Öyränü belän şöğellängän üzäkneñ belgeçe Joanna Apap, eye, kontrol mexanizmnarı kiräk, ämma "Biredä keşe xoquqların bozu çige bik yuqa, här keşeneñ ber ildän ikençesenä küçep yörergä xoquqı bar. Şunıñ öçen keşelärneñ xäräkät itüen xökümät kontrol itä başlasa – barısı da legal bulırğa tieş. Täqdim itelgän çaralarnı şulay uq – avtoritar dip tä atap bula. " dide üzäk belgeçe.

Qaçaqlarnıñ tuğan ile häm alar barıp citkän il arasında irekle mönäsäbätlär häm aralaşu mömkinlege bulsa – fayda ike yaqlı bulaçaq. Yaxşıraq yäşäw şartları bulğan ildä yäşäp häm kübräk aqça eşläp immigrantlar – watannarında qalğan tuğannarına aqça cibärä ala. Qayber illärdä – immigrantlar cibärgän aqçalar ildäge ğömüm üseşneñ zur ğına öleşen täşkil itä. Möhacirlek tapşıruında bez bu xaqta söylägän idek inde, xörmätle tıñlawçılar... Azatlıq dulqınnarında Möhacirlek: sorawlar häm cawaplar tapşıruın däwam itäbez. Bu atnada – eçke pasportların yañalarğa alıştırıp ölgermägän Rusiä watandaşları öçen yaxşı xäbär buldı. Ber nindi cäza-ştraf tülämiçä pasportlarnı iül ayına qadär almaştırıp bulaçaq. Bu turıda eçke eşlär ministrı urınbasarı Alexandr Çekalin xäbär itte. Xalıqnıñ küpçele yaña pasportlarnı alğan inde, ämma ber öleşe – törle säbäplärdän – almaştırırğa waqıt yuq, aqça yuq, yäisä qayadır kitep toru säbäple – äle şuşı dokumentın alıp ölgermägän. Nigezdä keşelär tormışın ciñeläytü öçen uylap tabılğan pasport çınbarlıqta anı qatlawlandıra ğına. Könbatış illärendä yäşäw urnıñ, balalarıñ yazılğan "eçke pasport" digän äyber yuq. Tarixi mäğlümat:

Xäzerge Rusiä pasportınıñ tarixı – 1724nçe yılda , Petr patşa çorında başlana. Ul çaqta anı krestyannarğa, açlıqtan başqa yaqlarğa kitep eş ezlärgä mäcbür bulğannarğa birgännär. "Pasport" süze isä – fransuz telennän alınğan häm "port aşa uzu" digänne añlata. 18nçe ğasırda pasportlar Rusiädä 3 yılğa ğına birelgän bulğan. Şunnan soñ berniçä tapqır ildä pasport reformaları bula, 1906nçı yılda bu dokument "pasport kenägäse" digän isem ala. Anda iäseneñ isem-familiäse häm atasınıñ iseme, ğailäse, balaları, maxsus bilgeläre, torğan urını yazılğan bula. Nindi genä üzgäreşlär kiçersä dä eçke pasport ğömer buyı – keşelärne kontrol itü, häm küp oçraqta xoquq bozu çarası bulıp qaldı, xörmätle tıñlawçılar. Patşa Rusiäsendä dä, sovetlar ilendä dä awılda yäşäwçelärgä pasport birelmäde. Xäzer Rusiä watandaşları, häm bezne Başqortstan häm Tatarstanda, başqa töbäklärdä tıñlağan millättäşlärebez alğan pasport ölgese 1997nçe yılda uylap tabılğan. Anı inde elekkege kebek 16 yäştä tügel, ä 14 yäş citkäç birälär häm 25 häm 40 yäş tulğaç yaña fotoräsemnär yabıştırırğa kiräk tügel. Millät grafası beterelgän, ämma xäzer Rusiäneñ Däwlät Dumasında anı kire qaytaru turında qanun ölgese eşlänä. Häm soñğısı – pasportlar ni öçen üzgärep tora, dip uylıysız, xörmätle tıñlawçılar? ..texnologiälärneñ alğa kitüe - berençe säbäp bulsa – tağın ber möhim säbäp – yalğan pasportlarnı yasawçı cinäyätçelärneñ pasportlarnı uylap tabuçılardan yaxşıraq eşläwläre. Dokumentlarnı saqlaw öçen.

Çit illärgä çığıp yörüçe millättäşlärebez öçen mäğlümat: çit il pasportları da üzgäräçäk. Çit ilgä çığu öçen qullanılğan bu dokumentqa digital fotoräsem quyılaçaq, bälki barmaq ezläre dä töşereler. Barmaq ezläre törelsä – Rusiä watandaşlarına qayber illärgä viza alu ciñeläyäçäk çönki äytik Quşma Ştatlarğa viza alıp kilüçelär ilgä kergändä barmaq ezlären terkärgä tieş. Zur 8lek illäre 2005nçe yılğa keşeneñ barmaq ezläre häm küz qatlawı turında mäğlümat bulğan maxsus çiplar buldırırğa kileşte. Ni öçen disägez – barmaq eze häm küz tözeleşe – dönyada ber keşedä dä qabatlana almıy. Çit il pasportlarınıñ yaña töre bıyılnıñ april ayına eşlänep beter, ämma çit illärgä yörgän millättäşlärebezne tınıçlandıra alam, älegä üzgäreşlär başlanu turında räsmi xäbärlär yuq. Ämma aldan belep toru ziyan itmäs. Rusiädä çit il pasportları turında tarixi mäğlümat: Çit il pasportları Rusiädä eçke pasportlardan irtäräk, 17nçe ğasırda uq çit illärgä yörgän säwdägärlärgä birelä başlıy. 1917nçe yılğa qadär Rusiädän çitkä çığu ciñelleräk bulğan disälär dä – bu döres tügel, çönki pasport, keşelär qayda ğına bulmasın, alarnı kontrol itü öçen buldırılğan. 19nçı ğasırnıñ berençe yartısında dvoryannarğa ğına çit illärgä çığu röxsät itelgän, ul da berniçä yılğa ğına. Çit il pasportları bik qıybat bulğan häm kitüçelär turında gazetlarda yazıp çıqqan bulğannar. Ämma Rusiädä ğömer buyı yalğan pasportlarnı yasawçılar bulıp torğan, keşelär ber awırlıqsız çit illärgä yörgän. Ul çaqta Rusiägä kilergä telägän çit il watandaşları öçen bik uñaysız bulğan. Çit il keşeläre ilgä kilü belän pasportların Rusiä politsiäsenä tapşırırırğa tieş bulğan, kiter aldınnan politsiä alarnı – burıçları yuqmı dip ozaq tikşergän häm kitülären gel totqarlıy torğan bulğan. "

Pasport digäç – küz aldıbızğa bezneñ isem-familiä, nomerlar yazılğan häm fotoräsem quyılğan kenägä kilä. Ämma borıñğı zamannarda tanıqlıq bilgeläre– qağäzdä genä bulmağan. Kiev Rusenda – keşegä niçä yäş ikänen häm anıñ qaydan bulğanın bilbawdan belgännär. İrlärgä ozın häm kiñ bilbaw tağılğan, xatın-qızlarğa – neçkä häm tösle bilbaw, balalarğa – cep kenä tağılğan bulğan. Hönär iälärenä bilbawlar bötenläy birelmägän. Urta ğasırlarda Yevropada maxsus geraldik bilgelär-simvollar irlärneñ qalqannarında, ös kiemnärendä yasalğan. Borıñğı Misırda – xakimiättäge faraonnıñ bilgeläre qayber keşelärneñ yözeklärendä yasalğan bulğan häm bu – älege keşeneñ yuğarı qatlamnardan buluın kürsätkän...

Alsu Qormaş
XS
SM
MD
LG