Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 07:02

Xatın-qızğa qarşı köç qullanu:İran


Xatın qız nindi genä ildä , nindi genä kulturada yäşämäsen ber qayda da ul köç qullanudan imin bula almıy. BMOnıñ uzğan yıl azaqlarında iğlan itkän xisabına qarağanda dönyada yäşägän här 3 xatınnan berse köç qullanuğa duçar bula . Bez äle küptän tügel genä İranda yuğarı uqu yortlarında uquçı xatın-qızlar sanı nıq arttı, alar uquçılarnıñ 60%tın täşkil itä dip söylägän idek. Ämma İranda xatın qızğa qarşı köç qullanu il kulturasınıñ ber öleşe bulıp tora.

Bez Rusiäneñ törle töbäklärendä köç qullanuğa duçar bulğan xatın qızlar turında söylädek, xabärçelärebezneñ qorbannar belän ütkärgän ängämälär, şulayuq kriziz üzäkläre xezmätkärläreneñ birgän mäğlümätkä qarağanda Rusiädä köç qullanuğa säbäp itep başta alkogol , eşsezlek häm başqa säbäp sıltaular kürsätelä. İranda borınğı farsı mäqalänä qarağanda Xatın üzen qorban itergä , çıdamlıq kürsätergä tieş ikän. İran xatın qızlarınıñ bik zur öleşe mäqalgä tuğrılıqlı bularaq yäşi bulsa kiräk. Xatın qızlar turında kitaplar näşer itkän tanılğan näşriät yortı Roçangarannıñ direktorı, xatın qız xoquqları öçen köräşüçe Şala Lahici süzlärenä qarağanda xatın qıznı qıynau, ezärlekläwgä küp kenä oçraqlarda bik normal qarala.(audio) Ul xosusi tormışta bula häm bu turıda şikäyät belderü xatın qıznıñ tormışın tämam cimerä ala. Minemçä bu İranda töp mäsälä bulıp tora bezdäge kultura da , köç qullanunıñ qayber formaların legalläşterä. Cämğiätneñ ber öleşe moñı traditsiälärgä häm yaratuğa tuğrılıqlıq dip qarıy.Ä köç qullanu qorbanı xatın isä ireneñ könnöşü reaksiäläre köç qullanuğa äylände bu inde yaratu häm iqtibar işaräse dip bäyäli. AQŞta yäşäwçe tanılğan xoquqçı. keşe xoquqları aktivistı Mehrangiz Kar fikerençä dinne täfsilläw dä bu tör uylawğa öleş kertä. Mehrangiz (audio) İranda bik küplär ğasırlardan birle din irgä xatınıñ qıynarğa röxsät itä digän fiker belän yäşi . Alar bu dini kürsätmä dip belderä. häm älbättä İslamnı şul qaraştan çığıp añlatuçılar, islamnı köç qullanunı aqlağan din dip taswirlıy häm bu kulturanıñ üsüenä yardäm itä. Politsiä , yustitsiä sistemasınnan xatın qızğa yardäm bik az.Öydäge konfliktta traditsion mönäsäbät keşelärneñ qatnaşuına, yardäm itüenä kirtä bula Kar süzlärençä(audio) İran yustitsiä sistemasında öydäge köç qullanunı tıyğan zakon yuq.Kiresençä şäriğat qanunnarında bik küp maddälär ğailädä xatın qızğa qarşı köç qullanunı qıyulandıra. Berse qan aqçası , bilgele bulğança xatın qız irgä birelgännän yartısın ğına ala.Bu cämğiätne köç qullanuğa etärä. Çönki bu xatın qız tormışınıñ ir at belän ber tigez bulmağanın kürsätep tora. Qan aqçasın açıqlap kitäm .İran qanunına kürä xatın qız üterelsä ul ğailägä ir at qorbanğa tülängänneñ yartısı xätle genä aqça tülänä. HUman Rigtas Watchnıñ isemeneñ belenüen telämägän tikşerüçe ğailädä irneñ xatının köçläwe cinayät tügel di . Anıñ süzlärençä(audio) sivil zakonğa kürä xatın irneñ här telägenä, şulsanda sexual teläklärenä dä buysınırğa tieş.Bu inde iran qanunına kürä öydä köçlänügä röxsät itelä digän süz. Bik az xatın qız İranda öydäge köç qullanudan qaçarğa tırışa.Töp säbäp ekonomik. İran zakonına kürä ir at teläsä qayçan ayrılala , xatın öçen isä bu bik ozın legal suğış bulıp tora. ayruça ayrılğannan soñ da ir balağa xuca bula . İr at moñı xatınnı kisätü qurqutu öçen qullana balanı alıp qalam dip kisätü in täsirle qoral, bu añlaşıla . Kar İran xatın qızı däwlätneñ dä köç qullanuına duçar bula ul mäcburi islamçı kiyemne misal itep kiterä. Kar bolay di(audio) başın, çäçen cämäğätçelek aldında kürsätkän xatın-qızğa älege waqıtta xakim teläsä törmä cazası, teläse ştraf sala ala. Human rights Watchneñ tikşerüçese mäcburi islamçı kiyem xatın qız xoquqın bozu bulıp tora di(audio) Beläsez ''hecab''qa däwlätneñ köç qullanuı dip äytep bula . Çönki ul xatın qıznıñ moral integratsiä, vöcdan ireklege häm ireklegen bozu bulıp tora Amerikada yäşäwçe xoquqçı Kar qanunnar xatın qıznı yaqlawnı artırırğa , alar öçen sıyınu urınnarı bulırğa tieş di. Ämma İrannıñ yustitsiä häm politik sisteması älegä bu täqdimne yaqlamıy.Alar ezärleklängän xatınnar sıyınu yortların tutıraçaq, cämğiät öçen yaña krizis tudıraçaq dip uylıy torğandır .Rejim andıy yortlar buldırudan qurqa. Xoquq yaqlawçılar belderüenä kürä küp kenä qızlarnıñ öydän qaçuı, xatın qıznıñ üz üzen üterüneñ nıq artuı , ğailädä xatın qızğa qarşı köç qullanunın dälile bulp tora.Ütkän yılda Nobel tınıçlıq bülägen alğan Şirin Ebadi häm başqa aktivistlar xatın qız arasında üz-üzen üterüneñ artuına iqtibar cälep itälär.Sonğı yıllarda İran mätbuğatında xatın qızğa qarşı köç qullanu turında küp yazıla başlandı, törle seminarlar ütkärelä cämäğätçelekneñ mäğlümäte arta başladı Lahiji İranda bigräk tä uqımışlı ir at xatın qıznıñ ezärleklänüe belän mäşğül bula başladı dip äytä.İr at belän xatın qıznıñ sotsial häm ekonomik tigezlege genä cämğiätne üsterä. BMO cineslär arasındağı tigezsezlek , böten dönyada xatın qızğa qarşı köç qullanunıñ töp säbäbe bulıp tora dip belderep kilä.

färidä xämit,praga
XS
SM
MD
LG