Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 05:10

Xikmätle xällär


Xikmätle xällär säxifäse comğa könne efirğa çıqsa da, ul nigezdä dini tügel, ä dönyawi xällärgä bağışlana. Ämma küp kenä tıñlawçılarıbız ictimaği-ruxi tormışqa üze inanğan “din”, “Alla” töşençäläre yärdämendä qarıy. Daimi tıñlawçıbız Möslimä xanım “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosına cibärgän xatında “Xikmätle xällär” dip atalğan tiskäre küreneşlär rubrikasınıñ iseme bötenläy cisemenä turı kilmi”, dip sanıy. “Niçek inde ğäcäyep tiskäre xällärne xikmätle dip atarğa mömkin”, dip yaza Möslimä xanım. “Qazannan berär din ähele tözäterme dip kötkän idem dä, bulmadı şul. Tüzä almadım, üzem yazarğa buldım. Allahı söbxanä wä täğäläneñ 99 güzäl iseme arasında Äl xakimi, Xikmät iäse digän iseme bar. Qör’äni Kärimdä “xikmät iäse bulğan Allahı täğälä xikmätne üze telägän keşesenä birer, Allahıdan beräwgä xikmät birelsä, ul keşegä bik küp yaxşılıqlar birelde. “Xikmät” digän süzgä İslam dineneñ böten xökemnäre kerä dielgän. İkençe sürä 269 ayat: “uylap qarağız inde, niçek itep xikmät süzen urınsız qullanırğa batırçılıq itäsez? ”

Menä şulay dip yaza tıñlawçıbız Möslimä xanım üzeneñ xatında. Nişliseñ, tanırğa turı kilä. “Xikmät” süzeneñ turı häm töp mäğnäsen ul döres añlıy. Bezneñ tapşırulardağı “xikmät” süze işarä, qıya räweşendä, satirik alım bularaq qullanıla. Başqa sıymıy torğan axmaqlıqlar, kileşmägän xällärne mögciza dip atağanbız. Älbättä, tozsızlıq häm axmaqlıq – ul mögciza tügel, ä aqıl wä namus citmägän xäldä qılınğan ğämällär. Yazğanda quştırnaq eçenä alıp “xikmät” dip äytsäk tä, tormışta, häm bigräk tä radio-efirında bernindi dä quştırnaq yuq, ä şaqqatırğıç mäğnäsezleklär bar. Şuña kürä tıñlawçılarıbız “Xikmätle xäl” digän süzne äkämät xäl digän mäğnädä añlasın ide.

Menä ber äkämät. Pänceşämbe könne Rusiäneñ iñ zur häm abruylı citäkçese Çuwaşiä Respublikasınıñ Şımırşı rayonına bardı. Tarixta berençe tapqır çuaşlar, tatarlar yäşägän şuşı töbäkkä mondıy däräcädäge däwlät başlığı, çın patşa kilde. Ul mondağı awıl tormışın maqtadı, gaz kergän, bu respublikada eş xaqı da bik yuğarı ikän. Çınnan da, çuaşlar häm Çuwaşiä Respublikasında yäşäwçelär tırış häm töple xalıq. Rusiä prezidentı alarnı döres maqtıy. Milli mönäsäbätlärne dä uñay bäyäläde ul. Döres, çuaşlar üzläre törki xalıq, di ul, läkin alar barısı da pravoslav dinen tota. Dimäk, alar belän eş yörtergä mömkin digän näticä yasarğa ğına qala. Rusiä xalqınıñ küpçelege totqan dinneñ ber wäkile bulu çınnan da uñaylıraqtır, ämma monısına bäylänmik. Yıl yarım elek Vladimir Putin Qazanğa kilep, Tatar kongressı delegatları belän söyläşkändä, bezgä küñelle buldı bit. Çuaşlar da ber räxätlänsen Rusiä citäkçese belän oçraşqaç. Ämma şul uq Çabaqsar utırışta xalıq sanın aludan soñ Rusiädän 190 millät tabılğan, yäğni elekkegä qarağanda 20-30 millät östälgän, digän fiker äytelde. Säbäbe – ildä açıqlıq, keşelär üz milläten yäşermi, milläten äytergä uñaysızlanmıy. Bardır andıy xäl. Çınnan da elek çuqça, teleut, koryak millätennän bulu kileşkän närsä tügel ide. Xätta yähüd bulu da. Läkin ber soraw. Çuwaşlar äybät, xolıqları yaxşı, respublika üsep bara, mul yäşi. Ämma ni öçen ul respublika dotatsiä alıp kön kürä? Bu turıda äytüçe bulmadı. Tabiği baylıqları azraq dip äytä ğädättä Nikolay Fedorov. Yarıy, dotatsiä alıp ta namuslı häm bäxetle tormış kürep bula. Ä menä pravoslav dinen totqan häm yaxşı respublikada yäşägän çuaşlarnıñ milli üseşe niçek soñ? Bu turıda süz bulmadı. Çuaş xalqı üzeneñ ğöref-gädäten, telen, tarixın bik saqlıy, bizäkle kiemnär kiä, cırların cırlıy. Läkin şul uq xalıq sanın alu näticäläre buyınça çuaşlarnıñ sanı kimi başlağan. Härxäldä, san yağınnan başqort qärdäşlärebez çuaşlarnı uzıp kitkän. Qaya bula ul çuaşlar? Ällä alar qırılıp bu dönyadan kötäme, ällä milli üzañnarı üzgäräme? Mondıy sorawnı birergä Şımırşı rayonında çuaşlarnıñ Nurmöxämmät Xösäyenov kebek yegete bulmadı. Alar ni öçen kimi? Ä bälki alar milläten äytergä uñaysızlanadır. Busı inde bigräk tä qapqağa sıymıy. Ministr Zorin belän bergä utırıp, Rusiä citäkçese uñaysızlanmıy dip belderde bit. Monda nindider xikmät, döresräge äkämät bar. 13nçe fevral'dä, nihayät, xalıq sanı alu näticäläre basılıp çığaçaq. Läkin barıber xäzergä milli sostav turındağı mäğlümatlar kürsätelmi tora. Nişläp alay ikän? Qaysı ölkädä küpme tatar, küpme çuaş buluı häm alarnıñ sanı küpmegä artqan yäki kimegän ikänlegen raslawçı sannar däwlät sere mikän? Şundıy şik tua. Rusiä citäkçese Qazanğa, Çabaqsarğa barıp, bik urınlı häm aktual' belderülär yasıy, wäzğiätne bäyäli. Annan ber yıl ütä, ike yıl ütä, ämma tieşle çinovniklar Putin qädär Putin äytkänneñ näq kiresen eşli. Härxäldä Bäläbäy gimnaziäse direktorınıñ tatar tele däreslekläre turındağı belderüe buyınça bernindi çara da kürenmäde. Bu Körän äytkän xikmätkä turı kilmi, älbättä. Bu tiskäre xäl. Yäğni äkämät. Ämma ul däwam itä. Monı tözäter öçen Mäskäwdän zur citäkçelär, patşalar kilgänen kötep torırğa kiräkme ikän?

Şunıñ belän xikmätle, döresräge, äkämät xällär tapşıruı tämam.

Rimzil Wäli

XS
SM
MD
LG