Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 19:34

Moxtariät tözelüe Tübän Novgorod ölkäse tatarlarınıñ xälen ciñeläyterme?




Nijğar qalasına säfärebez, Mäskäwdä şartlaw bulğan könne, başlanıp kitte. Ul waqıtta televideniedä, radioda : «..terror ğämäle, qotoçqıç cinayät, islamçılar häm şähitlär...», - digän süzlär yañğıradı. «Rus mädäniäte, pravoslavie dine mohitendä yäşäwçe Nijğar tatarları mondıy çaqlarda üzlären niçek xis itälär ikän?» digän soraw tudı. Yawlıq bäyläp yörgän öçen kimsetmilär mikän alarnı, tuğan telen -öyränergä mömkinlek birälärme, xakimiätlär iğlan itkän millät-ara tatulıq çınmı? Bu sorawlarğa cawap tabar öçen, Nijğar tatar oyışmaları citäkçeläre, millätara häm dinara mäs’älälär belän şöğellänüçe ğalimnär, çinovniklar belän söyläştek.



İdel-buyı federal’ okrugınıñ da, ölkä häm şähärneñ citäkçelege dä Nijğardağı millätara häm dinara wazğiätne şaqtıy tınıç, dip sanıy. Mäsälän, Mäskäwdäge terror ğämälen ölkädäge barlıq dini häm milli oyışmalar, berdäm bulıp, ğäyep itep çıqqan ikän. Bu xaqta bezgä wäkälätle wäkilneñ kiñäşçese Olğa Savinova äytte.

«Mäskäwdä bulğan terror ğämälennän soñ, barlıq dini cämğiätlär citäkçeläre, miña şaltırattı, bez oçraşıp söyläştek, tuğannarın yuğaltqan keşelärneñ qayğıların urtaqlaştıq. Şunıñ belän bergä, här möselman keşesendä terrorçı kürergä kiräkmägänenä kileştek. Bu terror ğämälen ğäyep itep, bez ölkädäge millätara häm dinara wazğiätneñ tınıç bulıp qaluına ireşäbez.»



Urıs bulmağan xalıqlar mädäniätenä qarata tüzemlelek tärbiäläw öçen, ölkädä başqa çaralar da ütä ütüen, läkin bu eş kübesençä, tatar häm dini oyışmalarnıñ eçkersez tırışlığı belän genä bara. Ä monda şaqtıy problemalar bar, milli eşlärdä qatnaşuçılar da qartaya, fidaqär millättäşlärebezneñ eşe dä här waqıt küzgä küreneklek näticälär birmi.



Ölkädä 70 meñläp tatar yäşi, dip isäplänä. Milli mänfäğätlärne berençelärdän bulıp «Tuğan yaq» oyışması kütärep çıqqan. Soñınnan «Yaqtaşlar» cämğiäte barlıqqa kilgän. Şähär, rayon mäçetlären berläşterep Diniä Näzaräte köçäyep kitkän. Läkin :«Xäzer barıber, elekke kebek tügel », -dip iskä ala Firdäwes Wahapova. Ul milli tormışta inde küptännän qatnaşıp kilä häm Nijğarda «Yaqtaşlar» cämğiäten citäkli.

«Berençe cıyılışlarda ataqlı keşelärbez, 50läp keşe cıyılğan ide, binabız da bar ide. Ul waqıtta min tatarlarğa qarap, ğorurlanğan idem. «Äye, monda Nijğarda tatarlar köçle, bik bulğan» xalıq dip uylağan idem. Xäzer menä qarap toram. Ul waqıtta milli tormışta qatnaşqan keşelär çitläşte. Ä yäşlärdä, milli xis tumağan küräseñ. Bez «Yaqtaşlar» cämğiäten buldırıp, iñ berençe maqsat itep, yäşlär belän eşlärgä telibez. Diniä näzaräte qarşındağı mädräsädä, yäkşämbe mäktäbe bar. Bezneñ dä yäkşämbe mäktäpläre bar ide. Läkin mäktäp citäkçeläre arenda öçen aqça sorıy başladı. Uqıtuçılarğa tüli almıybız. Mäğärif ministrlığına yazıp qaradıq, qarşı kilüçelär dä yuq, läkin xatlar qayadır kitä dä, yuğala. »



Firdäwes Wahapova süzlärençä, şuşı milli mäktäpne açu häm millätlär duslığı yortın buldıru kiräklege turında da söyläşülär inde 10 yıllap bara. Ölkä häm şähär xakimiätläre milli oyışmalarnı bağuçı büleklären betergäç, törle millät wäkillärenä Qanun çığaru Cıyılışına yöri başlarğa turı kilde. Parlamentnıñ cämäğätçelek belän elemtälär urnaştıru idäräsendä milli mäs’äläne añlaw barmı?



İdärä başlığı Roman Skudnyakovnıñ äytüenä qarağanda, ul eşlägän yıl yarım eçendä, idärägä, milli mäktäpne buldırıyq, dip can açısı belän yazılğan xatlar kilmägän, möräcäğätlär yasalmağan. Şuña ul bu mäs’älälär xaqında xäbärdar tügel. Cämäğätçelek häm parlament belän aradaşçı rolen ütägän idärädän başqasın kötep tä bulmıydır. Yaqın arada xakimiätlär milli oyışmalardan Konsul’tativ Şura oyıştırırğa planlaştıralar. Bälkem şunda, tatar cämäğätçelegeneñ moñ-zarlarına qolaq saluçılar bulır?



Xakimiätlär aldında süzläre sallıraq bulsın öçen, Nijğar tatarları berläşergä uyladı. İnde xäbär itkänebezçä, 7nçe fivral’dä Tübän Novgorod cämiğ mäçetendä regional` milli mädäni avtonomiäneñ oyıştıru konferensiäse ütte. «Azatlıq» radiosında yañğırağan xäbärlärdän beläsezder, moxtariät räise itep Dzerjinskiy şähäre imamı häm andağı milli oyışmanı citäkläwçe Ğayaz xäzrät Zakirov saylandı. Menä anıñ fikerläre : «Ayırılğannı ayu aşar, bülengänne büre aşar. Berdäm bulsaq, problemalarnı çişärgä ciñelräk bulaçaq. Bezneñ beraz ğına bulsa da täcribäbez bar. Diniä näzarätebez bar, gazetalarıbız bar, bezgä yärdäm itärgä telägän, zur urınnarda eşlägän keşelärebez bar. »



«Yaqtaşlar» cämğiäte citäkçese Firdäwes Wahapova da, tatarlarnıñ şäxsi mönäsäbätlärne çittä qaldırıp, berläşüen uñay bäyäli.

«Milli avtonomiä tözep, administratsiägä yañadan möräcäğät itep, üz aldıbızğa yaña burıçlar quyıp, bälkem milli tormışnı yañartıp cibärergä telibez. Bälkem moxtariät yärdämendä, finans yağın da qarap bulır. Aqçalar yuq. Qanun çığaru Cıyılışı ğına byudjetqa bezne kertte, milli-sotisial programmalar öçen dip, başqaça yuq...»



Dini häm milli oyışmalar da, ölkädä iñ kisken torğan problema itep - tuğan telne saqlaw häm milli mäktäp buldıru mäs’äläsen kürä.

Ğayaz xäzrät Zakirov : « soñğı yıllarda awıllarğa töşäbez, zur uqığan keşelär bezneñ anda mäktäplärne citäkli, milli mäktäp citäkçeläreneñ matur itep, ädäbi teldä söyläşergä mömkinlekläre yuq, añlıysızmı? Yartısın tatarça, mişärçä, yartısın urısça

Firdäüs Wahapova: « 1925nçe yılğa Tübän Novgorodta tatar mäktäben yapqannar, annan soñ biredä milli mäktäpneñ eşlägäne bulmadı. Ä tatarlar monda şaqtıy küp. Qızıl Oktäber, Sırğaç, Seçenovo, Peln` rayonnarında tatar tele alıp barıla. Bu bezneñ öçen şaqtıy küñelle xäl. Anda, elekke yıllarda, Qazanda uqıp qaytqan, tatar qızlarıbız, töplänep yäşäp qalğan. Ä menä Federal` okrugnıñ üzägendä ber milli mäktäpneñ dä bulmawın, bik zur kimçelek, dip isäplim.



Nijğarda milli mäktäp bulmasa da, tatar tele ara tirä öyränelä, Diniä näzaräte qarşında eşläwçe mädräsädä tuğan tel däresläre bara, häm Tübän Novgorod universitetındağı xalıqara mönäsäbätlär bülegendä dä tatar tele fakul’tativ räweştä uqıtıla. Bu uqu yortında islam dine nigezlären öyränügä dä şaqtıy urın birälär. Xalıqara mönäsäbätlär bülege citäkçese, fännär doktorı Oleg äfände Kolobov urıs bulmağan xalıqlarnıñ mädäniäten, ğöref-ğädätlären xörmät itü häm öyränü yaqlı. Anı da ölkädäge millätara häm dinara wazğiät bik borçıy.

« Min xakimiätlärneñ milli mäs’älädä zirägräk buluın telär idem. Min urıs xalqınıñ tieşle şartlarda yäşäwen telär idem häm başqa xalıqlar belän icadi duslıq atmosferasında ğömer itüen telär idem.

Min tatarlarnı berdäm kürergä telär idem. Tatarlar arasında nindider qarşılıqlar bar. Tatar faktorı turında äytsäk, şunı küräbez. Ul şaqtıy citdi. Anıñ tä’sirlege artaçaq äle. Läkin bu urıs faktorınıñ tä’sirlege kimer digän süz tügel. Min tağın şunı äytergä telim, xakimiät äle tatar faktorın öyränmäw qurqınıçın añlap citkermi. Tarixnıñ qayber mizgellären añlatırğa kiräk, alar bezgä soñınnan zıyan salmasın öçen.. »



Başqa millät keşeseneñ häm ğalimneñ bu fikere belän Nijğardağı citäkçelärneñ, säyäsätçelärneñ kileşüe şikle. Törle mönbärlärdän, yış qına, « milli mäs’älädä barısı da yaxşı» digän belderülär yasala. Xakimiätlär bolay da citärlek eşlänä dip isäpli, ä milli oyışmalar monıñ belän kileşmi häm, bik tıynaq qına bulsa da, däğwälären belderä.



Yaña oyıştırılğan avtonomiä, tuğan telen öyränergä, anı saqlarğa, dini yolalarnı ütärgä telägän ğadi tatarlar, häm, xakimiätlär arasında, qarşılıqlarnı beterä torğan aradaşçı bulırğa tieş. Här xäldä, milli oyışma citäkçeläre, möselmannar häm xakimiätlär üzläre dä, moña ömetlänä.



Mäğlümat tuplarğa yärdäm itkän «Yaqtaşlar» cämğiäte räise Firdäwes Wahapovağa häm Diniä näzaräte xezmätkärlärenä räxmätebezne belderäbez.

Bikä Timerova.

бәйле язмалар

XS
SM
MD
LG