Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 07:37

Ğiraq İdarä Şurasınıñ şiği äğzaları waqıtlı konstitutsiäne imzalawdan baş tarttı


3 kön elek 180-nän artıq keşeneñ ğömeren özgän şartlawlardan soñ Ğiraqta matäm iğlan itelgän ide. Şul säbäple ilneñ waqıtlı konstitutsiäsen imzalaw tantanası 5 Mart, comğağa küçerelde. Ämmä imzalawğa sanawlı minutlar qalğanda İdarä Şurasındağı şiği äğzalar bu dokumentqa qul quyudan baş tarttı.

Räsmi teldä Ğiraqnıñ "küçeş idarä qanunı" dip atalağan bu dokument mäsäläsendä Quşma Ştatlar tarafınnan bilgelängän İdarä Şurası düşämbedä ük kileşkän ide, xörmätle tıñlawçılar. Ozaqqa suzılğan bäxäslärdän soñ Şuradağı 25 äğza qayber mäsälälärdä urtaq fikergä kilä aldı, ä iñ çetereklelären kiläçäkkä qaldırıp, daimi konstitutsiä yazğanda xäl itergä buldı. Waqıtlı konstitutsiäne imzalaw tantanası çärşämbegä bilgelängän ide. Ämmä sişämbedä, şiğilarnıñ Aşura bäyräme waqıtında Bagdad häm Karbalada bulğan şartlawlar näticäsendä 180-nän artıq keşe xäläk bulğannan soñ ildä 3 könlek matäm iğlan itelde, imzalaw tantanası comğağa küçerelde.

Menä şul çara bügen cirle waqıt belän kiçke 4-tä başlanası ide. Ämmä tantanağa sanawlı minutlar qalğanda İdarä Şurasındağı şiği äğzalar dokumentnı imzalawdan baş tarttı. 60 matdädän torğan dokumentta süz, din ireklege, xatın-qıznıñ xoquqları, İslamnıñ role belän berrättän, ilneñ ferderal tözeleşe turında äytelä. Atap äytkändä, ilneñ tönyağında yäşägän kördlärneñ üzidaräse turında. Waqıtlı dokumentta, bu idarä älegä saqlana, ämmä anıñ yazmışı daimi konstitutsiädä xäl iteläçäk, dielgän. Bu daimi konstitutsiä il-küläm referendumda qabul iteler dip kötelä. Kördlär, üzidarälären saqlap qalu öçen, "töbäktäge xalıqnıñ 3-tän-ikese xuplamasa, konstitutsiä kire qağıla" digän matdä östägän. Şiğilar isä moña kisken qarşı çıqqan. Ğiraq şiğilarınıñ baş ruxanie Ayatolla Ali Äl-Sistani, bez monı qabul itä almıybız, dide. Şiğilarnıñ İslam İnqilabı Yuğarı Şurası dip atalğan oyışma kiñäşçese Xämit Äl-Bayati, bu körd töbäkläreneñ qayberlärendä ni barı 400-500 meñ keşe yäşi, mondıy az sandağı keşe 25 millionlı Ğiraq xalqınıñ konstitutsiäsen kire qağa almıy, dip belderde. Bäxäsneñ ikençese prezidentlıq mäsäläsendä çıqqan. Waqıtlı konstitusiä ölgesendä Ğiraqta ber prezident, anıñ 2 urınbasarı bulaçaq dip yazılğan. Düşämbedä bu formula belän Şura äğzaları, şul isäptän şiğilär dä kileşkän ide.

Tağın ber bäxäs Şäriğät tiräsendä bardı. İslamçılar anı berdän-ber bulmasa, hiç yuğı töp qanun dip iğlan itergä taläp itte. Sekularistlar moña qarşı çıqtı. Axır çiktä, İdarä Şurası, Şäriğät – törle qanun çığanaqlarınıñ berse bulaçaq digän näticägä kilde.

Xatıq-qızlarğa kilgändä, alarğa xakimiättä urın bülergä, äytik, Mäclesneñ 4-tän-beren birergä kileşengän ide. Şuşı Mäcles kiläse yılnıñ ğinwar axırına qädär saylanıp, daimi konstitutsiä yazırğa tieş ide.

Bilgele bulğança, Amerikan räsmiläre Yünneñ 30-na Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäten bilgeläp, xakimiätne aña tapşırırğa cıyına. Waqıtlı konstitutsiä menä şul yünäleştä möxim adım sanala ide. Ğiraqtağı amerikan administratsiäse başlığı Paul Bremer anı Yaqın Könçığışta şäxeskä iñ kiñ irekleklär birgän dokument dip atadı. Tik älegä ul izma itelmi qaldı. Şuşı yazma yazılğan waqıtta, anıñ kiläçäk yazmışı äle bilgesez ide.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG