Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 20:48

Ğiraqta xalıqara xosusıy iminlek saqçıların yallaw qimmäte yağınnan otışlımı, alar kem aldında cawap tota?


Ğiraqnıñ Falluca şähärendä uzğan atnadağı qatı bäreleşlär aldınnan 31-nçe martta dönya televidenieläre häm basmaları qotoçqıç sürätlär kürsätte. Ğiraqlılar 4 amerikalını üterep alarnıñ yanğan mäyetlären uram buylap söyräp yörde. Bu mäyetlär yallanğan iminlek saqçıları ide. Häm bu waqiğa iğtibarnı Ğiraqta iminlekneñ ni xäldä buluına ğına tügel, yallanğan saqçılarnıñ arta baruına da yünältte. Mäsälän Ğiraqtağı waqıtlı Amerikan idaräse başlığı Paul Bremernı da AQŞ armiäse xärbiläre tügel ä yallanğan xosusıy saqçılar saqlıy. Ğiraqta alarnıñ sanı moñarçı kürelmägän däräcädä arttı häm alarnıñ ğämälläre öçen kem cawaplı bulu törle sorawlar uyata.

90-nçı yıllar başında Sovetlar Berlege cimerelgännän soñ küp kenä illär üz armiälären keçeräytte. Ämma qayçaq alar qısqa ğına waqıtqa östämä xärbi köçlärgä moxtac bula. Näticädä şundıy oçraqlar öçen xosusıy xärbiläşterelgän şirkätlär arta başladı. Kileşü nigezendä yallannuçı keşelärdän tuplanğan mondıy xosusıy törkemnär tege yäki bu däwlätkä, şirkätkä suğış barğan urınnarda yäki qurqınıçlı urınnarda iminlek yardäme kürsätä.

Waşingtonnıñ Amerika Universitetındağı tarix professorı, xärbi mäs''älälär belgeçe Peter Kuznick Ğiraqta xäzer moñarçı berqayda kürelmägän sanda şundıy xosusıy yallanuçılar xezmät itä di. Kuznik äytüençä, NATO köçläre Balkanda da şundıy xosusıy saqçılarnı yallağan bulğan. Ämma moñarçı xosusıy saqçılar sanı regulyar armiälärneñ 10 protsentınnan artmıy torğan bulğan. Ğiraqta isä xäzer 15-20 meñläp xalıqara xosusıy saqçı bar dip isäplänelä. Alar andağı 130 meñlek AQŞ ğäskärläreneñ 15-läp protsentın täşkil itä. Kübesençä törle şirkätlärgä, diplomatlarğa yäki jurnalistlarğa xezmät kürsätüçe bu saqçılar AQŞ xärbi citäkçelegenä buysınmıy. Kuznick bu saqçılar arasında küp kenä elekke amerikan xärbiläre bulu belän bergä elek zalim xakimiätlärgä xezmät itkän başkisärlär dä bar di:

AUDİO: Könyaq afrikalılar aparteid xakimiätenä xezmät itkän elekke xärbilär. Ğiraqtağaı şaqtıy zur törkemnärneñ berse Çili törkeme. Alar Augfusto Pinochetnıñ elekke başkisärläre. Şulay itep min andağı qayberäwlär Amerikan qimmätlären tanımıy dip uylıym häm anda alarnıñ ğämällärenä ällä ni çikläwlär yuq.

Kuznick älegä xosusıy saqçılarnıñ yaman ğämälläre kürenmäsä dä kiräk bulğan oçraqta bügenge butalçıq Ğiraqta alarnı tieşsez köç qullanudan bernärsä dä tıya almas kebek di.

Xosusıy saqçılarğa küpme aqça totuıluı şulay uq sorawlar uyata. Buş AQŞnıñ Ğiraqtağı bıyılğı operatsiälärenä 87 milliard dollardan artıq aqça ayırdı. Kuznick ul aqçalarnıñ ber öleşe xosusıy saqçılarğa totılaçaq di. Xosusıy saqçılar isä anda könenä 1 meñ dollarğa qädär aqça ala. Küp kenä xosusıy saqçılarnı şirkätlär yallıy, ämma küp oçraqlarda ul şirkätlär üzläre aqçanı AQŞ xökümätennän ala. Şulay itep ul çığımnarnı da Waşington kütärä bulıp çığa.

Waşingtondağı Georgetown Universitetında xärbi mäs''älälär belgeçe, elekke xärbi küzläw ofitserı Kenneth Allard isä Ğiraqta xosusıy saqçılar yallaw AQŞ xökümätenä finans yağınnan otışlıraq bulıp çığa di. Allard Azatlıq radiosına ğädäti AQŞ soldatına könenä 1 meñ dollardan şaqtıy azraq tülänsä dä, Amerikan waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremernı yäki başqa yuğarı räsmilärne saqlaw kebek küp kenä oçraqlarda xosusıy saqçılarnı yallaw ekonimiä yağınnan otışlıraq bula dide:

AUDİO: Mondıy yallanuçılar bilgele ber möddätkä, bilgele ber maqsat belän yallana häm alarğa barı şunıñ öçen genä tülilär. Soñraq kileşüne yabıp bula. Armiä xärbilärenä isä tülärgä, alarnı öyrätergä, daimi safta totarğa häm pensiägä ozatırğa kiräk.

Allard şulay uq mondıy eşlärgä xosusıy saqçılar yallaw AQŞ soldatlarına ğisyançılarğa qarşı suğışu kübek üzläre yaxşıraq başqarğan eşlär belän şöğellänü mömkinlege birä di. Allard şulay uq xosusıy saqçılarnıñ cawaplılılığı mäs''äläsendä dä Kuznick belän kileşmi. Xosusıy saqçılar berençedän üz şirkätläre aldında häm üzläre saqlağan keşelär aldında cawaplı, annan soñ üzläre xezmät itkän il aldında da cawplı di:

AUDİO: Xärbilärne xärbi mäxkamädä xökem itep bula. Älbättä kileş nigezendä xezmät itüçelärne anda xökem itep bulmıy. Ämma alar aqça tüläwçe keşeläw kontrolendä. Alarnı ğömümi mäxkamädä xökem itep bulamı? Äyye bula.

Allard fikerençä, tärtip saqlaw öçen Ğiraqqa AQŞ xärbilären kübräk kiterergä kiräk, ämma alar anda xosusıy iminlek saqçıların almaştırırğa tieş tügel.

Naif Aqmal, Praga.
XS
SM
MD
LG