Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 11:57

“Millätkä matäm köye”, V.Tişkov süzläre


Ğäziz qärdäşlär, soñğı könnärdä millät turında sirägräk söyläşä başladılar. Bäxäsläşüçelär dä az. Bälki kiläse şimbädä Qazanda Milli Mäcles oyışmasına cıyılıp yäisä Qamal teatrı qarşında mitingta äyterlär ul millät xaqında. Ä ğomumän, yışraq fatir bäyäse, toraq-kommunal'' xucalığın üzgärtü, eşsezlek häm eş öçen az tüläw turında kübräk söylilär. Bu añlaşıla da. Qorsağı aç, yalan ayaq keşe borınğı tarixlar, tel, ädäbiät turında süz quyırtırğa yaratmıy. Süzlärneñ dä iñ qaynarların, xätta süzlektä bulmıy torğannarın yışraq qullana ul. Döres, berär cirdä sine bu däwlätneñ yäki töbäkneñ töp xalqı bulmıy säbäple sine uqırğa, eşkä almıybız disälär, keşe üzeneñ milläten sizä başlıy. Millät ayırğan keşelärne dä yıraqtan kürä ul.

Soñğı waqıtta milli bitaraflıqnıñ artıp kitüenä tağı ber säbäp bar. Rusiädäge räsmi häm akademik dairälär millätçelekne önämäwlären yäşermilär. Barı tik ber teldä genä söyläşep, ber xalıqnıñ ğına tarixın, ğöref-ğadätlären öyränü döres ğämäl dip sanala. Ä inde keçeräk, azraq sanlı xalıqlarnıñ zihennäre tögäl bulsa, alar zur däwlät telendä genä söyläşergä tieşlär. Şovinizm häm başqa millätlärne keçeräytü çire belän awıruçılar elek tä bulğan. Tatar, başqort xalıqlarnıñ tarixların, mädäniätlären öyrängän häm taratqan alman, rus, yähüd ğalimnäre bezneñ milli mädäniätebezne üsterügä niqädär zur öleş kertkänen dä onıtırğa yaramıy. Monısı ütkän zaman xälläre. Ä bügenge qayber ğalimnär xakimiättäge reaksion qanatnıñ käyefenä yararğa tırışıp, bik qızıqlı teoriälär çığara başladılar.

Küptän tügel Valeriy Tişkovnıñ “Реквием по этносу”, yäğni “Millätkä matäm köye” digän kitap çığardı. Anıñ töp fikere: etnos, millät digän närsä yuq, ul süzne onıtığız yäki başqa mäğnädä qullanığız. Millät ul - ber däwlättä yäşägän xalıq, di. Tişkov digäç, gel-genä annan kölärgä, anı xurlarğa aşıqmağız. Waleriy Tişkov bik aqıllı, sälätle, ğilemle keşe. Ul bügenge çornı ğına tügel, kiläçäk zamannarnı da aldan kürep torırğa omtıla. 2002 yıldağı keşe sanı aludan ul qänäğät tügel. Millätne kürsätmäskä ide, tuğan telne ğomumän soramasqa ide, şul millätçe ğalimnär häm idäräçelär millät-tel turındağı sorawlarnı canisäp käğäzenä kertep eşne bozdılar, di ul. Bügen nindi teldä söylägänne sorap käğäzgä berketep quyasıñ da, şul citä. Bügenge real'' milli sostavnı şulay ğına açıqlap bula di. Ä millätne anı yasalma räweştä mädäniät häm mäğärif yärdämendä, ägär dä däwlät şunı teläsä, üsterep yäki üterep bula. Menä bu oçraqta Valeriy Tişkov döres äytä. Milli radio, televidenie, matbuğatnı, mäktäpne yabıp quysañ, millätlär tonçığıp ülä başlıylar, üz millätennän waz kiçü kampaniäse başlana.

Ämma läkin, nişläpter şul uq waqıtta näq xäzerge çorda keşelärneñ milli üzañı arta. Keşeneñ millätenä däwlättän yärdäm kilsä dä, kilmäsä dä, üzañ kütärelä başlıy. Qayber urınnarda yäki illärdä milli tigesezlekkä protest yözennän tawışlar, suğışlar çığa. Dimäk, Waleriy äfände Tişkovnıñ millät ul yuq, bulırğa da tieş tügel digän şiğare döreskä çıqmıy. Ul qayber millätlärneñ dönya yözennän yuqqa çığuı turında xıyallanuçılarnıñ ber qara ömete genä.

Näq bu atnada Mäskäwdä “Watanım” oyışması häm “Татарский мир” gäzite yärdämendä “Rusiädä tatar mäs’äläse” digän seminarnıñ tağın ber utırışı buldı. Tarix fännäre doktorı Mixail Guboglo, etnologiä institutı direktorı Tişkovnıñ urınbasarı bulsa da, fändä anıñ köndäşe bulıp çıqtı. Mixail Guboglo şuşı seminarğa äzerlägän dokladında millätkä bäyle töşençälärne häm terminnarnı yañadan qarap çıqqan. Häm anıñ fikerençä, mondıy terminnar dürt törle bula: iskersälär dä qullanıla torğan terminnar, qullanudan tämam çıqqan terminnar häm yaña mäğnädäge töşençälär häm ör yaña terminnar. Bu ğalim millät digän töşençäne çüplek başına taşlawğa riza tügel. Ul xätta tuğan tel digän töşençäne tarixi yaqtan bilgeli. Ata-ana tele, xätta bik ük yaxşı üzläşterelmäsä dä, barıber tuğan tele bulıp qala dip sanıy ul. Menä şuşı dokladnı tikşerüdä qatnaşqan bik zur, bik abruylı ğalimnärneñ barısı da diärlek millät bar, anı berqaya da quyıp bulmıy, däwlät säyäsäte millätlärgä yärdäm itärgä tieş digän näticä yasadı. Çınnan da, nişläp inde milli respublikalar Rusiä xalıqlarınıñ, millätläreneñ üseşenä yärdäm itmäsen? Niçek itep milli üzençäleklär däwlätne cimersen? Ägär dä ayırım millätlär qänäğät bulmasa, üz mädäniäten, ğöref-ğadätlären, telen üstermäsä, bu däwlät räxät kürmi, cimerelä, tarqala. Menä şul ğadi genä xaqiqät''ne añlağan ğalimnär, säyäsätçelär Mäskäwdä dä bar.

Ä xakimiät kemne tıñlar? Tatarstanda yäşäp tä, tatarlıqnı inqar itüçelärneme? Mixail Guboglo kebek, Mäskäwdä torıp ta, millätlärne yaqlawçılarnımı? Menä monısı inde xikmät häm äkämät.

İñ siskändergäne - xäzerge xakimiät reforması waqıtında milli üseş öçen cawaplı strukturalarnı xäzergä kürenmäwe. Mäskäwdäge fänni seminardan çıqqaç, Aq yortqa barıp, Rusiä xökümätendäge milli ministrlıqnıñ xälen belergä buldım. Millätlär öçen faydalı qanunnar qabul itkän, här töbäktäge millätlärneñ xäle turındağı yıl sayın xisaplar tuplağan Vladimir Zorinnı tabıp bulmadı. Ul üzeneñ eş bülmäsendä utıra, läkin inde anıñ räsmi wazifası xäzer yuq. Mobil telefonın häm maşinasın dä alğannar. Millätlärne bağu wazifasın yaña tözelgän mädäniät ministrlığınıñ berär bülege tieş ikän. Bu şulay bulsa, mäğärif ministrlığındağı milli qaraş, milli mäs''älälär kemgä buysınır ikän soñ, çönki mäğärif häm mädäniät ministrlıqları ikese ike keşe, Fursenko häm Sokolov äfändelärdän ğäyre, matbuğat, iqtisat tarmaqları da milli mäs’älälärgä bäyle. Millät turında käğäzlär yazıp, utırışlar äzerläp yörüçe çinovniklarğa xäzer eş quşuçı yuq. Bälki ölkälärdä, respublikalarda millätlärne onıtmaslar? Ämma alarnıñ bu eşçänlegen üzäktän bäyäläp toruçısı xäzergä yuq. Zorin citäkçelegendäge milli-mädäni möxtäriätlär buyınça konsul''tativ şuranıñ da yazmışı bilgesez. Qısqası, millät häm milli respublika digän süzlär xäzerge terminologiä buyınça uñay mäğnäle töşençä tügel. Milli respublikalar - bol''şeviklar uylap çığarğan bik naçar närsä, alar qalsa, Rusiä cimereläçäk digän süzlär yışraq işetäseñ. Bik ğäcäp, bik äkämät küreneş bu, duslar.

Kem belä, bälki bu waqıtlıça, yalğış yuldan kitü, zihen yuğaltudır. Şulay da, küpmillätle ildä millätlär turında qayğırtu wazifası bötenläy onıtılu ber dä kötelgän närsä tügel. Çönki bügen millätlärdän dä zıyanlıraq, qurqınıçlıraq närsälär bar. Mäsälän, terrorizm, narkomaniä, eçkeçelek, uğrıçılıq, yalqawlıq, oyışmağanlıq. Menä şular belän köräşsäk tä bik citkän. Ä milli üzençäleklär bötenläy başqaça qaraşqa layıqlı. Härxäldä, alar belän köräşü yegetlek tügel.

Rimzil Wäli

XS
SM
MD
LG