Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 07:07

Ğiraq totqınnarın cäberläw cancalınnan soñ Amerika dönyanıñ ışanıçın qaytara alırmı?


Ğiraq totqınnarı tiräsendäge cancal dönyada keşe xoquqları sağında toruçı Quşma Ştatlarnıñ abruyına zur orım buldı. Amerikanıñ tarafdar illärendä qänäğätsezlek bulsa, ğäräp illärendä – näfrät xisläre. Belgeçlär fikerençä, Quşma Ştatlarğa, ışanıçnı qaytaru öçen, bu mäsälädä tulı cawap totırğa kiräk bulaçaq.

Amerikan xärbiläre Ğiraq totqınnarın cäberlägän sürätlär bar dönya taralğan sayın, Quşma Ştatlarğa qarata näfrät xisläre arta bara. Xättä üzläre keşe xoquqların sanğa suqmağan illär xäzer Amerikağa tänqit belderä. Misal öçen Qıtay bu xällärne "qotıçqıç" dip atadı häm üz törmälärendä mondıy wahşileklärne beterü kampaniäsen iğlan itte. Quşma Ştatlarnıñ küptänge tarafdarları da, qatı süzlärne qızğanmıy. Portugalia premier-ministrı Jose Durao Barroso Äbü Ğraib törmäsendä bulğan xällärne "cirängeç" dip atadı. Terrorğa qarşı, ireklek xaqına köräşäm dip, bu köräşneñ nigezen täşkil itkän töp prinspilarnı taptarğa yaramıy, dide ul. Şulay da iñ köçle näfrät xisläre ğäräp illärendä. Amerikan prezidentınıñ uzğan atnada ike ğäräp televideniesendä ğafu ütenep yasağan çığışı andağı yarsunı kimetä almadı. Şuşı yarsular kiçä qayğılı näticägä kiterde. Ber islamçı törkem İnternet säxifäsendä, Ğiraq totqınnarın cäberläwgä üç itep, amerikan watandaşınıñ başı kiselü töşerelgän tasmanı elep quydı. Möselmannarnıñ kübese bu üterügä kisken tänqit belderä, ämmä aqlawçılar da bar.

Londondağı Strategik tikşerenülär institutı belgeçe Jonathan Stevenson süzlärençä, totqınnar tiräsendäge cancal bar Ğiraq suğışına ikeyözlelek, yalğan östäde:

Audio (Jonathan Stevenson)

"Ğiraqqa basıp kerüneñ maqsatı Ğiraq xalqın Saddam cäberläwennän qotqaru ide. Xäzer Quşma Ştatlar, häm bälki Britaniä, üzläre şul uq närsä qullana. Ğäräp dönyası häm qayber könbatış illäre, misal öçen Awstralia, monı ikeyözlelek dip qabul itä."

Ğiraq suğışına qarşı bulğan Fransiä belän Germaniä älegä bu mäsälädä tınlıq saqlıy. Küräseñ, Yevropa illäre Amerikanıñ Ğiraqta tulı uñışsızlıqqa duçar buluın telämi. "International Herlad Tribune" gäzite üzeneñ bügenge sanında ber Yevropalı räsmineñ mondıy süzlären kiterä: "Yevropa Amerika eşen eşli almağanın añlıy, läkin xäzerge waqıtta bu eşne başqa Amerika eşläwen telär ide."

Amerikan räsmiläre Ğiraq törmäsendä bulğan xällärne amerikan armiäsenä xas bulmağan ayırım oçraqlar, tübän däräcäle berniçä soldatnıñ eşe dip añlatırğa tırışa. Küp närsä xäzer şuña bäyle: dönya cämäğätçelege bu añlatmanı qabul iterme? Läkin qabul itkän xäldä dä sorawlar qala: ägär yuğarı ofitserlar bu wahşileklär turında belgän ikän, ni öçen alarnı tuqtatmağan? Ägär belmägän ikän, ni öçen belmägän?

Germania tışqı eşlär ministrı Yoşka Fişer Quşma Ştatlarnı, dönyadağı urının qaytarır öçen, şuşı sorawlarğa cawap birergä, Äbü Ğraib törmäsendä bulğan xällärgä centekläp tikşerü ütkärergä çaqırdı.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG