Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 11:56

Dimitrovgrad (Mäläkäs) şähärendä İdelbuyı Federal' okrugınıñ mädäni başqalası isemen aluğa bağışlanğan festival' açıldı


Ğomum bäyrämdä urıs bulmağan xalıqlarnıñ mädäniätenä yarıysı ğına iğtibar birelgän. Aña äzerlek yözennänme inde, küptän tügel şähärdä “Rodniki” – “Çişmälär” digän balalar festivale uzğan ide. Anda töbäktä yäşäwçe xalıqlarnıñ milli aşları, kiemnäre kürgäzmäläre eşläde, milli yolalar belän tanıştırdılar. Häm, älbättä inde, cır-iyüllär dä buldı. Şul uq programma älege zur tantanada da qabatlandı.

Açıq hawada açılğan etnografik muzey töbäk xalıqlarınıñ 18 – 20 ğasırlar käsepläre belän tanıştıru öçen oyıştırılğan ide

Çeremşan yılğasında “Dönya xalıqları” isemle köymädä törle-törle millätlär wäkilläre bar xalıqlarnıñ da üzara ixtiram häm duslıq şartlarında yäşärgä tieşlegen raslawçı tamaşa qıldılar.

Tik menä tatulıq öçen tigezlek häm üzara ixtiram da kiräk şul. Bu yaqtan şuşı ğomum bäyrämdä dä küñellärdä töyer uyatırlıq närsälär küzgä taşlandı.

Mäsälän, Musin-Puşkin 18-ğasırda ğına “tapqan” “İğor polqı turında riwayät”ne säxnäläşterüneñ maqsatın häm mäğnäsen tigezlek häm duslıq ixtiäclarınnan çığıp añlaw çiten. Berençedän, bu yasalma “tabıldıq” üze ük kemneder böyeklätep, başqalarnı kimsetü maqsatınnan buldırılğan. Töp nösxäseneñ “yanğan” buluı anıñ YALĞAN TARİXQA YALĞAN YAMAW ikänen genä raslıy. Şul uq Musin-Puşkinnıñ “T'mutarakan taşı” tabuın, häm şunıñ nigezendä Taman' yarımutrawında borınğı urıs kenäzlege bulğanın isbat itärgä tırışqanın iskä alsañ, bu riwäyätneñ yalğan ikänenä şik qalmıy inde. “T'mutarakan taşı” belän qızıqsınğan mäğrib ğalimnäre anı çın-çınlap tikşerälär häm yasalma ikänen açıqlıylar. Musin-Puşkin taşlarnıñ yanmawın häm şunlıqtan alar belän şayarunıñ mäğnäsezlegen añlıy häm yana torğan “şedevr” yasıy. Menä şul 18nçe ğasır poddelkası böek urıs xalqınıñ 12-ğasırda icat itelgän böyek ädäbi mirası dip sanala.

Nigä monı Dimitroğrad dip atalğan Mäläkäs şähärendä kütärep çığu kiräk bulğandır inde – nämäğlüm.

Annan soñ bu tamaşanı äzerlägän xärbi klubnıñ iseme dä yalğanğa qorılğan. “Skif” dip atala ul. Ä bu süz üze ük törki xalıqlarnıñ mädäni mirasın tartıp alıp, alarnı “indoevropeyskiy” xalıq – skiflarğa birü öçen genä “fändä” qullanıla torğan atama.

Ul'yan qalasında çığıp kilüçe “Simbirskiy kur'yer” gäzitendä Altay yaqlarında şul uq skiflarnıñ bulu-bulmawları turında yazma basıldı.

Altay respublikasınıñ Qoş-Ağaç rayonı başlığı Awılxan Catqambayev bu cirlärdä qazıp alınıp qayadır ozatılğan xanzadälär mumiälären qaytarunı taläp itkän möräcäğät taratqan ikän. Älege cir teträwlär – alarnıñ tınıçlığın bozu näticäse, mumiälärne qaytarsalar, tabiğät tä tınıçlanaçaq, dielgän anda.

Rusiä prezidentınıñ Seber Federal' okruğı buyınça wäkile Leonid Draçevskiy moña qarşı çığa: imeş, bu mumiä – bötendönya tarixi mirası, şunlıqtan Çu yılğası üzänendäge qazınu-tikşerenü eşläre tuqtatıla almıy. “Biredä urnaşqan skif kurgannarı kebek ük, mumiälär dönyaküläm tarixi miras bulıp tora, ägär ğalimnärgä eşlärgä mömkinlek birmäsäñ, fän öçen mondıy bähasız xäzinä mäñgegä yuqqa çığaçaq”, di Prezident wäkile.

Läkin cirle şamannar mumiälärneñ Altay xalqı öçen izge sanaluın häm ğömer baqıyınnan birle tabınuğa layıq bulğan xanbikä Qıdın mumiäse - cirle xalıqnıqı ğına dip baralar. Moña qarşı tağın “fän” digän QORAL cigelä. İmeş, ğalimnär genetik tikşerenülär näticäsendä älege mumiälärneñ törkilärneke tügel – skiflärneke bulğanın “açıqlağannar”. Häm şunlıqtan mumiälär xucaları – xanzadä belän xanbikä törki bula almağannar”.

Şunısı qızıq. Moña qadär skiflärneñ törki tügellegen Gerodot yazmalarında saqlanğan toponimnarnıñ farsıça dip añlatırğa tırışıp qarağannar ide. Läkin Dneprnıñ –Buriçay, Donnıñ –Tanais dip ataluların, häm bu süzlärneñ näq törki buluın, farsıça bernindi mäğnägä iä tügellegen isbat itkäç, DNK häm RNK tiränlegenä töşep kitkännär ikän “ğalim”när.

“Skiflär” digän süzneñ Qıpçaq dalalarında yäşägän qabilälärneñ ğomumiläşterelgän iseme ikänen iskä alsañ, bu “ğalimnär” älege mumiälärneñ dizoksiribonukleinovaya kislotaların bügenge nindi xalıq kislotaları belän täñgälläşterep qaradılar ikän, digän soraw da urınlı bulır.

Yuk inde – monda fänneñ ise dä kilmi. Barı tik “törkilär bernindi uñay ğämälgä sälätle bulmağan” digän “postulat” qına döreslekkä xilaf qılıp, oçı-oçqa yalğanmağan yalğan taratırğa mäcbür itä.

Dimitrovgrad şähäre merı Sergey Morozov tatar cämäğätçelegenä mäktäp açu wäğdä itep, 15-mayğa qädär 1 – 11nçe sıynıflar öçen törle mäktäplärdä uquçı balalardan bulaçaq gimnaziä balaların tuplaw burıçı quyğan ide. Başlap yörüçelär “Ana telennän bizderelgän tatar üz balasın tatar gimnazisenä birerme?” dip başta şöbhälängän dä idelär. Uqıtuçılar häm milli xäräkät äğzalarınıñ qulğa-qul totınıp eşläwe arqasında 220 ğariza tuplanğan. Dimäk, 1-sintäberdän ayırım tatar gimnaziäse 1 – 11 sıynıflar öçen üz işeklären açaçaq. Tik qızğanıç, 1 häm 5-sıynıflarğa omtıluçı balalarnıñ barısın da qabul itü mömkin tügel – 40 bala ber sıynıfta sıya almıy, ä parallel' sıynıflarğa älegä röxsät yuq.

“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember

XS
SM
MD
LG