Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 23:34

Başqortstan atom stansiäse tözelerme?


Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstan xakímítları republíknıñ Ağidel şähärendä atom elektr stansísın yañadan tözi başlaw turında iğlan itkän ide. Yañadan dip äytüneñ säbäbe şunda – Ağideldä atom elektr stansísın siksänençe yıllarda şaqtí ğına tözegännär ide inde. Ämma eqoloğlar häm kiñ cämäğätçelek basımı astında ul xäwefle tözeleşne tuqtatırğa mäcbür buldılar. Soñğı un yılda anda bötenläy dä eşlär alıp barılmadı häm atom stansísın tözü mäsäläse tämam kön üzägennän töşkän bulıp isäplände. Ämma «isäplängän» genä bulıp çıqtı şul ul.

İke yıl elek, yäğni 2002 yılda Başqortstanda Ağidel şähärendäge atom elektr stansísın yañadan tözi başlaw buyınça qayber çaralarğa kereştelär. Republík xakímítları Mäskäw türälärenä çığıp, üz dälillären kiterep, bu tözeleşne yañadan başlawğa fatíxa ala aldı. Federal üzäk Başqortstandağı atom stansísın tözü öçen finanslar büläçägen dä ışandırdı. Ul çaqtağı uy – niätlär buyınça, bıyıl Ağidel şähärendäge bu zur tözeleş bar quätenä başlanası da ide. Ä 2010 yılda atom elektr stansísınıñ dürt energí bloğınıñ berençese faydalanuğa tapşırılaçaq dip isäpläp tä quyğannarı mäğlüm. Läkin älege köngäçä Ağidel şähärendäge zurdan qubıp uylanılğan eşlär tormışqa aşmí kilde. Çönki äle anda xätta proekt eşläre dä başqarılmağan. Monıñ säbäbe bik ğädi – «Rosenerğoatom» şirkäte haman da aqça küçermi. Tögälräk itep äytkändä, ul beraz küçergän inde, ämma änä şul küpmeder aqçanıñ ber öleşe Mäskäwdä qalğan, çönki aña başqalanıñ aqıllı baş arxitektorları häm ğälimnäre tözeleşneñ proektın eşlärgä tieş di. Älbättä, berqädär aqça Başqortstanğa da kilep citkän, ämma ul aqça atom elektr stansísınıñ äle oyışıp ta betmägän citäkçelegen totarğa da citmi di.

Finans qíınlıqlarnı isäpkä alıp, Başqortstan citäkçelege şuşı könnärdä Rusiä xakímítlarına yänä dä möräcäğät itep, atom elektr stansísın tözüne başlaw öçen tağın yärdäm soradı. Xäbärlärdän kürenüençä, il citäkçelege Başqortstan türäläre üteneçenä qolaq salğan imeş. Xäzer yün ayı azağına qädär Başqortstan xökümäteneñ eşçe törkeme investisílarnı nigezläw proektı buyınça täqdimnären häm kisätülären äzerlärgä, şulay uq elektr energísına ixtimal bulğan tariflarnı açıqlarğa tieş ikän. Şuşı ay azağına uq Başqortstan atom elektr stansísın urnaştıru şartların Tatarstan belän Udmurtí xökümätläre belän bergä tikşerü dä qaralğan. Mäğlüm ki, Tuğandaş Tatarstan da, Udmurtí dä üzläreneñ çik buyına terälep torğan Ağidel şähärendä atom stansísın tözügä moñarçı qarşı çığıp kilgän ide. Qayber çığanaqlardan kürenüençä, alar äle dä bu qurqınıç tözeleşneñ başlanuın telämi.

5 yün könne Qazanda Başqortstan atom elektr stansísın tözü mäsäläsen tikşerüçe fänni konferensí ütäçäk. Anda qatnaşuçılar bu tözeleşneñ aqlanmağan buluın isbat itärgä tırışaçaq di. Älege konferensíğa Ufadan kiñ bilgele ğälim – eqoloğ Boris Pawlov ta bara. Ul anda atom stansísın tözüneñ níkdär xäwefle ikänen dälilläp çığış yasarğa tieş. Başqortstandağı kiñ bilgele eqoloğ, tirä – yş moxitne saqlaw yünäleşendä xakímítlar belän daimi köräş alıp baruçı cämäğät eşleklese häm jurnalist Boris Pawlov Ağidel şähärendäge atom elektr stansísı tözeleşen bötenläy dä başlamaw yaqlı. Anıñ zur xäwef tudıruı xaqında Pawlov äfände elekke yıllarda uq söyläp kilde. «Älege tözeleş Başqortstanğa da, Tatarstanğa da ber tiengä dä kiräk tügel», – di Boris Pawlov.

Ağidel şähärendäge atom stansísın tözügä qarşı buluçılar üz dälillären andağı cir qatlamınıñ totrıqsızlığı, tektoník xäräkätlär bulıp toruı belän nığıta. Başqortstan Fännär akademísınıñ Geologí institutında da älege tözeleşkä bik şiklänep qarílar. Şuşı institutnıñ baş belgeçe, geologí häm minerologí fännäre doktorı, akademík Morat Kamalıtdínov äytüençä, anda centekle tikşerü ütkärmiçä, atom stansísı tözi başlaw üz – üzeñne ülemgä xökem itü belän ber ul.

(awdio)

Sez Başqortstan Fännär akademísınıñ Geologí institutı baş belgeçe, akademík Morat Kamalıtdínov fikerlären tıñlıdığız. Üz ölkäsendäge kürenekle belgeç Ağidel şähärendäge atom stansísın tözer aldınnan un yıl elek ük anda geologík tikşerenülär alıp baru öçen Başqortstan xökümäte geoloğlarğa zaqaz birergä tieş ide, di. Ämma andí zaqaz birelmägän. «Aña qızıqsınu da yuqtır, küräseñ, – di Morat äfände. – Çönki geologík tikşerenülär näticäläre atom stansísın tözi başlaw faydasına bulmasqa mömkin. Ä republík citäkçeläreneñ, ni öçender, bu stansínı bik tä töziseläre kilä.

Yul uñayınnan şunısın da äytep ütik. Başqortstan eqoloğları republík citäkçeläreneñ bik nıq ücätlege belän tözelüçe Yomağuca susaqlağıçı tözeleşenä dä qarşı çıqqan ide. Eqoloğlarnıñ qarşılığına iğtibar itep tormadılar, ul tözeleş tämamlanıp kilä inde, ä anıñ nindi näticälärgä kiteräçägen älegä berkem dä anıq qına äytä almí. Milliardlarça rubl' israf itep bik zur tözeleşlär alıp baru çire republíkta küptän küzätelä inde. Monı qayberäwlär kinayaläp, bezneñ xakímítlar «gigantízm» belän awırí dip äytä. Şundí gigantízmğa misallarnıñ tağın berse Blağöweşçen şähärendäge «Polief» şirkäte. Biredäge tözeleş tä xäzer distä yıllar däwam itä inde. Anı tämamlawğa aqça citmi, ä Mäskäwdän kilgän wäkillär finanslar bülergä wäğdä birep kitä dä, tiz genä onıta. Äle bu tözeleşkä yärdämne bu atnada Mäskäwgä barğaç, republík prezidentı Räximov Rusiä premier – ministerı Fradqov äfände belän oçraşu waqıtında añardan da sorağan. Ul da wäğdä itkän. Ämma wäğdäneñ ütälüen qaysıberdä öç yıl ğına tügel, distä yıllar da kötärgä turı kilä şul.

XS
SM
MD
LG