Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 15:36

Söğüd Ğäräbstanında 1979-nçı yılğı İran xälläre qabatlanırmı?


Söğüd Ğäräbstanında eşläwçe çit il keşelärenä häm xakimiat wäkillärenä höcümnärneñ artuı, ildäge wäzğiat 1979-nçı yıldağı İrannı, anda islam radikallarınıñ şaxnı bärep töşerüe aldınnan bulğan xällärne xäterlätä digän fiker köçäyä bara. Kärim Kamal, Amerika Quşma Ştatlarınıñ 6 distä yıl buyı Yaqın Könçığıştağı iñ tuğrı berektäşläreneñ berse bulğan Söğüd patşalığınıñ bügenge xälenä, andağı patşa ğailäsenä islamçılar yağınnan artqan basımğa küzätü yasıy.

Ser tügel, 20-nçe ğasırnıñ ikençe yartısında Söğüd Ğäräbstanı Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığışta İzraildän qala iñ yaqın berektäşe bulıp tordı. Riadnıñ Washington belän xezmättäşlege räsmän xäzer dä şul uq yuğarı däräcädä qala birä, läkin 2001-neñ 11-nçe sintäbr höcümnärennän soñ Quşma Ştatlardağı qayber dairälär Sögüd patşalığın dönyadağı amerikan mänfäğätlärenä iñ qurqınıç yanaw dip bäyäli başladı. Şul höcümnärne oyıştıruçı häm ğämälgä quyuçılarnıñ küpçelegen näq menä söğüd watandaşları täşkil itkän ide. Quşma Ştatlarnıñ citäkçelege, Söğüd Ğäräbstanı turında tarala başlağan şuşı yaña qaraşnı berqayçan urtaqlaşmasa da, Washingtonda söğüdilär xaqında fikerlär üzgärä kebek. Bigräk tä Quşma Ştatlarnıñ xäzer bar Yaqın Könçığışnı demokratiäläşterü niäte sürätendä. Qayçandır Riadta amerikan ilçese bulıp torğan Richard Murphy bolay dip uylıy:

Audio, Richard Murphy

"Moña, yäğni bar töbäkne demokratiäläşterügä, Söğüd Ğäräbstanınıñ tarixtağı, ğäräp wä möselman dönyasında totqan urının iskä alıp kilü yaxşı bulır ide" di, xäzer New Yorktağı Tışqı mönäsäbätlär şurasında eşlägän Richard Murphy. Soñğı yılda Söğüd Ğäräbstanında islamçılarnıñ andağı çit il keşelärenä häm ğomumän xakimiat wäkillärenä höcümnäre bermä-ber arttı. Alar berençe çiratta ilneñ neft industriäse eşen bozu maqsatın quya. Mäğlüm ki, dönyada çığarılğan neftneñ dürttän ber öleşe Söğüd Ğäräbstanına turı kilä häm annan kilgän tabış söğüd patşa ğailäse xakimiateneñ nigezen täşkil itä. Neft industriäsendä eşläwçelärgä höcümnär oyıştırıp häm şuşı tabışlı eşkä törleçä qomaçawlap islamçılar ildäge xakimiatneñ tamırın çaba. Elek Aq yortta terrorğa qarşı köräş eşen alıp barğan Richard Clark ğomumän, Söğüd Ğäräbstanında xällär 1979-nçı yılğı İrannı xäterlätä, anda da islamçılar, 25 yıl elek İran şaxın ildän quğan kebek, Riadtağı patşa ğailäsen xakimiattän bärep töşerä ala dip isäpli. Üzäk Küzläw idaräse CİA küptän tügel genä maxsus tikşerenü ütkärep, 2020-nçe yılğa Söğüd Ğäräbstanı islamçılar qulında qalsa bu berkemne de ğäcäpländermäyäçäk dip belderde. Qayber Könbatış belgeçläre, Söğüd Ğäräbstanı aşığıç räweştä xälitkeç reformalar ütkärmäsä täräqqiat çınnan da şulay bulaçaq digän fikerdä tora. Yaqınça 15 meñläp söğüdi arasında ütkärelgän fiker beleşü şunı açıqladı - ildäge xalıqnıñ yartısı diärlek "äl-Qaidä" citäkçese sanalğan Osama bin Ladenğa qarata uñay mönäsäbättä tora, läkin ikençe yaqtan anıñ il belän idarä itüen telämi. Mondıy şartlarda patşa ğailäse çınnan da nindider reformalar ütkärü kiräklege aldında qala, ämma berük waqıtta alarnı ildäge qadimilärneñ dä, liberallarnıñ da açuın çığarmıy ğına alıp barırğa tieş bula. Patşa Faxdnıñ awıruı säbäple däwlät belän citäkçelek itkän şaxzadä Ğabdulla küptän tügel genä, misal öçen, şähär şuralarına saylawlar ütkärüne täqdim itkän ide. Xatın-qızlarğa da kiñräk xoquqlar birü turında süzlär äytelä, läkin bu älegä alarğa maşina yörtüne röxsät itü mömkinlege belän genä çiklänä.

Kärim Kamal
XS
SM
MD
LG