Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 18:41

"Tatarstan" jurnalınıñ 5 sanına häm "Söyembikä" jurnalınıñ 5 -6 sannarına küzätü. Şağir Rädif Ğataş söyli


Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä sezgä “Tatarstan“ jurnalınıñ 5sanına häm “Söyembikä” jurnallarınıñ 5-6 sannarın küzätep uzarbız. “Söyembikä ” jurnalınıñ pänceşämbe könne 6 nçı signal sanı dönya kürsä dä, jurnalnıñ 5 sanında bik tä qızıqlı yazmalar buluı turında äytmi kitep bulmıy. “Tatarstan” jurnalı turında sezgä “Qazan utları” jurnalınıñ şiğriät, fän , häm sänğät bülegeneñ citäkçese Fatix Kärim isemendäge büläk iäse kürenekle şağir Rädif Ğataş üzeneñ fikerlären äyter. Ä başta “Söyembikä” jurnalınıñ bitlären bez sezneñ belän bergä aqtarıp qarıyq äle. “Söyembikä” jurnalınıñ 5 sanında, Böyek Watan suğışı yıllarınıñ, keşe yazmışına älegä qädär dä awır tä'sir qaldıruı turındağı mäqälälär iğtibarnı cälep itä. Şundıylar arasında Saimä İbrahimovanıñ “Täwbägä kilü yäki frau El'zadan ille yevro” dip atalğan mäqäläse uquçını qızıqsındırmıy qalmıy.Germaniädä üskän El'za üz ätiseneñ “Sandomir” ştalagında komendant bulıp eşlägän waqıtında qılğan ğämällärenä, üzen küpmeder däräcädä cawaplı itep sanap, Rusiädä yäşäwçe Bondarevqa aqça täqdim itep xat yazğan.Şulay uq jurnalda bu avtornıñ tağın ber mäqäläse urın alğan.Ul “Qızıl çäçäklär”dip atala.“Söembikä” jurnalınıñ elekkege iseme “Azat xatın” jurnalınıñ xezmätkäre bulıp eşlägän Gölçirä Ğafurova belän Sibğätulla Ğafurovlar turında qissa dip atıy ul mäqäläsen.Äsärdän özek: XX ğasırnıñ başlarında ätise mal tabarğa 14 yäşendä öydän çığarıp cibärelgän Sibğätulla, Baqı şähärenä barıp sıyına. Anda ul neft' sänäğäte eşçeläre belän eşçelär staçkalarında qatnaşıp törmägä elägä. Tağın ber cirdän özek uqıp kitäm: Ğalimcan İbrahimov “Tatarlar arasında revolyutsiä xäräkätläre” digän äsärendä yazıp qaldıruınça:“...Berençe revolyutsiädä aktivist bulıp eşlägän tatar proletar bol'şeviklar arasında iñ yäşe... Sibğät Ğafurov bulsa kiräk”, dip yaza.Bu mäqäläne azağına qädär uqığan uquçı, Gölçirä belän Sibğätullanıñ niçek oçraşuları, niçek ğömer itüläre belän tanışa alalar. Jurnalnıñ şuşı sanında uq jurnalist Gölçirä Ğafurova yazıp qaldırğan ikäyäläreneñ berse “Yuğalğan xislär” dip atalğan xikäyäsen uqırğa bula. “Söyembikä” jurnalınıñ Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan säxifäsendä “Talir täñkälär” dip atalğan Filisä Xäkimovanıñ Tatarstan ğalime Äzhär Möxämmädiev belän 4 sanda başlağan äñgämäseneñ däwamı birelä.Anda avtor ğalim belän xäzinälärneñ Tatarstan cirendä tabılğannarı xaqında da, Qazan Kremlendä arxeologik qazular waqıtında şaqtıy küp törle täñkälär tabıluı turında da “imänkiskä”lär xaqında da, häm berençe Qazan täñkäläre qay çorğa qarağannarı turında da, Qazannıñ moñarçı bilgele bulmağan berençe soltanı Ğayazetdinneñ Qazanda suğılğan häm yaña ğına tabılğan meñgä yaqın kömeş täñkäläre turında söyläşü alıp baralar.Şulay uq bu mäqälä avtorınıñ jurnal bitlärendä “Tatarnıñ talbişege”dip isemlängän filologiä fännäre doktorı professor Kim Miñnullin belän barğan äñgämäse dä bik qızıqlı. Tatarstan respublikası xalıqları tellären üsterü bülege başlığı Kim Miñnullin: “..telebezneñ qullanılış dairäse, anıñ tarlığı iñ qatlawlı mäs’älälärneñ berse. Monısı turıdan turığa xökümät eşçänlegenä, bezgä qağıla. –di ul. Äye, 2004-2013 yıllarğa xökümättä yaña Däwlät Programması eşlände.Çönki un yılğa bilgelängän elekke Programmalarnıñ inde waqıtı tögällände .Nigezdä, ul ütälde. Ni öçen şuşı waqıt eçendä anıñ qullanılış mexanizmnarı uylanıp tabılmağan dip äytergä mömkinnär. Xaqlı soraw. Yaña Programma qabul itelep anda normativ dokumentlar täğäyenlänä. Barlıq eş käğäzläre turında nigezlämä urın ala.Ğomümän ,eçke häm tışqı yazma atributlar turında ber dokument buldırırğa kiräk. Programmada ictimaği strukturalar tözü mäs’äläse dä quyıldı. Äytik ğailädä tuğan telne saqlaw probleması. Bu älegä bezneñ bäğerdä utırğan taş kebek.”-dip cawap birä ul mäqälä avtorına. Häm Filisä xanım Xäkimova üzeneñ mäqäläsen şulay dip tämamlıy:,“... Äye, talbişeklärne öy türenä iñ elek änkäylär, ätkäylär elä. İl türendä anı millät tibrätä. Cırdan moñnan ürelgän talbişeklärgä, tatar talbişegenä kiläçäk ğasırlar türenä dä tibrälergä , tibränergä yazsa ikän”, di avtor. Ä “Söyembikä” jurnalınıñ 6 sanı, ul uquçılar belän sawbullaşu sanı , çönki jurnalnıñ 7 sanın inde jurnalğa yazıluçı yaña uquçılar uqi başlıy. Ä urnalnıñ bu 6 sanında iğtibarnı cälep itkän “Oya” quşımtası “Kiler ber kön” digän isem astında birelä. Anda här keşegä kilä torğan qartlıqnıñ säyerlekläre, keşeneñ balaları, yaqınnarı alarnı niçek añlarğa tieş digän uylandırırlıq sorawlar tudırğan yazma bu. Ä çittä yäşägän tatarlar tormışınnan :1918 yılda Qazanda tuıp, Avstraliäneñ Adelaida şähärendä yäşägän Läylä Sadrineñ “Ğömer yulı” dip isemlängän kitabınnan, anıñ niçek qañğırıp yörüläre, anıñ ğazapları turındağı yazmadan özek birelä. Bu mäqälä, uquçığa, Keşe yazmışına töşkän sınawlarnıñ, Watannan yıraq cirlärdä yäşägän millättäşlärneñ vatanpärvärlek xisläreneñ köçleräk buluı turında añlarğa yärdäm itä. Bügenge köndä balalarınnan waz kiçkän xatın-qızlarnıñ tormışı turındağı Mädinä Afzalovanıñ yazması “Ul bik bäxetleder...”dip atala. Mäqäläneñ “töp geroe” Gölüsägä, inde yärdäm itep bulmıy , anı tik tıñlarğa ğına bula. Mäqäläne uqığan uquçıda, älbättä, törle toyğılar uyanır, läkin här uquçı da, analar da , yäş qızlar da annan ber ğibrät lırlar. Şulay uq bu sanda Gölçäçäk Ğaliewanıñ “Ğazzäbänu”dip isemlängän povestennan özek iğtibarğa layıq. Bu yazmada uzğan ğasırnıñ 20елларындагы xatın-qızlarnıñ yazmışı kütärelä. Avtor,keşe xisläreneñ, kiçereşläreneñ psixologik neçkäleklären toyıp alırlıq süzlär tabıp, uquçığa citkerä.Din turındağı yazma jurnalnıñ soñğı sannarında birelmi kilgän ide. Ämma bu sanında “İman häm xolıq” dip atalğan yazmadan uquçılar, imanlı bulunıñ şartları nindi bulırğa tieş digän sorawlarğa cawapnı Ruzaliä Şämsetdinovanıñ mäqäläsen uqıp tanışırlar. “Söyembikä”jurnalı xatın-qızlarnıñ küñellären şiğri yullar belän tibrätü maqsatınnan, şiğriät dönyasın da urap uzmıy. Jurnalnıñ bu sanında cırçılar Zöhrä Säxäbiewa belän Xäydär Bigiçevlarnıñ mäxäbbätenä bağışlanğan Firdäwes Ähliäneñ şiğerläre basılğan. Rässam säxifäsendä “Altın qulda - altın ser” dip atalğan yazmanıñ avtorı tatar milli çigü sänğäten “könçığışça zinnätle häm qupşı” itep şämaillärdä, milli kostyumnarda qaldıruçı Rossiä Rässamnar berlege äğzası Luiza Fäsxetdinova turında yaza. Ä xäzer bez “Tatarstan” jurnalın küzätügä küçäbez. Jurnalnıñ çirattağı bişençe sanı turında sez “Qazan utları” ”jurnalınıñ şiğriät , fän häm sänğät bülege citäkçese kürenekle şağir Rädif Ğataşnıñ fikerläre belän tanışırsız:“Tatarstan” jurnalınıñ bu sanı härber tatar zıyalısına oşağandır dip uylıym. Çönki anıñ tışlığında uq böyek cırçıbız öçen Räşit Wahapovnıñ isemenä bağışlanğan tatar cırı festivaleneñ berençe laureatları bulğan oluğ cırçıbız Färidä Kudaşevanıñ portretı belän açılıp kitä.Eçtälege dä üzebezneñ mädäni milli tormışıbıznı yaqtırtqan sallı mäqälälär belän ayırılıp tora.Misal öçen: yazuçı Rafail' Mostafinnıñ Ğaynan Qarmaş turındağı mäqäläsen äytik.Bez Musa Cälilne üzen genä, yalğızın ğına batır itep kürsätergä künekkän bulsaq, soñğı yıllarda anıñ köräştäşläre Ruşat Xisametdinov , Färit Soltanbäkovlar, üzläreneñ suğış yıllarında şul podpol'yeda yazğan äsärläre Musa Cälil belän bergä cäzalap üterelgän tatar ulları , batırları turında.Ğaynan Qarmaş turındağı mäqäläneñ ähämiäte , şunda ki, cälilçelärneñ antifaşistik törkem başlığı Ğaynan Qormaş buluı turında Rafail' Mostafin bik citdi dälillär belän raslıy. Bu yaña materiallar, yaña äsärlär. Annarı Başqortstanda yäşäwçe oluğ ğalimebez Radik Sibağatovnıñ 70yeşlek yubileye uñayınnan anıñ xezmätenä urın birelä. Anıñ “Başqortstan tatarları” digän fänni xezmäten kitap itep bastırılğan kitabınnan özek birelä. Anda ul Başqortstanda yäşägän tatarlarnıñ “könbatış başqortları” dip ataluı , başqortlaştıru mä’säläläre turında süz kütärä. “Tatarstan” jurnalında tatarlar tormışına qağılğan tağın ber bik qızıqlı material birelä. Ul da bulsa, Azat Axunovnıñ “Atatörk İsxaqiğa qarşı...”dip atalğan mäqäläse. Anda Törkiädäge arxiv dokumentlarına nigezlänep , avtor Ğayaz İsxaqi citäkçelegendä näşer itelgän , “Milli bayraq” dip atalğan tatar gazetası yazmışınıñ ber imza quyu belän xäl itelüe turında bäyän itä”-dide şağir Rädif Ğataş . Çirattağı matbuğat küzätüendä sez“Tatarstan” häm “Söyembikä” jurnallarınıñ soñğı sannarına matbuğat küzätüe tıñladığız. “Tatarstan ”jurnalı turında, “Qazan utları” jurnalınıñ şiğriät , fän häm sänğät bülege citäkçese Fatix Kärim isemendäge büläk iäse şağir Rädif Ğataşnıñ fikerlären tıñladığız.Tapşırunı alıp bardı Mälikä Basıyr Qazan.

XS
SM
MD
LG