Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 17:22

Kongressmen Tom Lantos: Putin äfände, demokratiä xaqına, bu senzura diwarın cimeregez


Comğa könne dönya citäkçeläre Waşingtonğa 1981-nçı yılda 1989-nçı yılğa qädär AQŞ prezidentı bulğan Ronald Reagan belän xuşlaşırğa cıyıldı. 93 yäşlek Reagan uzğan şimbädä Wafat buldı. Anı soñğı yulğa ozatırğa kilüçe 165-läp il wäkile arasında Elekke Sovetlar Berlege prezidentı Mixail Gorbaçev ta bar. Reagan prezident bulğan çorda, Waşington belän Mäskäw araları cılına başlağanda, 1987-nçe yılda Berlin diwarı yanında çığış yasap "Gorbaçev äfände, bu diwarnı cimeregez dip äytkän ide. 2 yıldan diwar cimerelde. Reagannıñ älege çığışın bügen kürenekle demokrat, AQŞ wäkillär palatasınıñ Xalıqara Mönäsäbätlär Komitetı yuğarı äğzası Tom Lantos ta iskä töşerde. Los Angeles Times gazetında basılğan yazmasında ul Kreml''neñ xäzerge xucasına "Putin äfände, demokratiä xaqına bu senzura diwawın cimeregez" dip möräcäğät itä.

Lantos Putinğa da, bu atnada Sea İslandta cıyılğan Sigezlek citäkçelärenä dä möräcäğät itä.

Lantos fikerençä, Rusiädä şiksez Kreml'' quşuı belän başqarıluçı senzuranıñ ber öleşe bularaq, uzğan atnada kürenekle telejurnalist Leonid Parfenovnıñ eşennän quıluı buysınmawçı jurnalistnı cäzalaw häm başqalarnı da kisätü ğämäle bulıp tora. Bu prezident Vladimir Putin citäkçelegendä alıp barılğan borçulı yünäleştä, Sovet ısulındağı aftoritarizmğa qaytu yulında tağın ber adım buldı dip yaza ul. Alğa taba Lantos bolay däwam itä. Bu däwlätneñ kiñküläm mäğlümät çaraları östennän xakimiäten arttıruında ğına tügel, Kreml''neñ töbäklärdäge parlamentlar, mäxkamälär östennän kontrol''ne arttıruında da, xökümät eşen tikşerep barırğa teläwçe ictimağıy törkemnärgä Kreml''neñ çıdamsızlığı artuda da çağıla. Sigezlek törkeme üzenä kürä sänäğät üseşe alğa kitkän demokratik illär oyışması da bulıp tora. Häm bu şuşı atnada törkem citäkçeläreneñ oçraşuında ni öçen Rusiäneñ küpyaqlap demokratiä standardlarınnan qalışuı turında süz kütärelmäde digän soraw uyata. Xätta bu terrorğa qarşı köräştäge berektäşne qıyın xälgä quysa da, Rusiäneñ açıq cämğiät prinsipların qat-qat bozuın xökem itärgä kiräk.

Uzğan yılnıñ noyäber ayında min Rusiädä betep baruçı ireklek qaldıqlarına kongressnıñ iğtibarın cälep itü öçen ike partiä wäkillärennän Rusiä Demokratiä cıyının oyıştıruda qatnaştım. Annan ber ay elek kenä, yaqınlaşıp kilüçe saylawlarğa tıqşınmasın öçen açıq işarä bularaq, üz şirkätendä könbatış ısulındağı açıqlıq häm idaräne ğämälgä kertä başlağan eşmäkär Mixail Xodorkovski qulğa alındı.

Respublikan Christopher Cox häm min Wäkillär Palatasına kertkän resolütsiädä AQŞnı häm Sigezlektäge başqa berektäşlärebezne Rusiäneñ äğzalığı mäs''äläsen yañadan küzdän kiçerergä çaqırdıq. Putin Mart ayında yañadan saylanır aldınnan demokratiäne häm qanun tärtiben nığıtaçağın belderde. Ämma berençe prezidentlıq möddätendä däwlät xakimiäten arttıru, sivil cämğiät östennän kontrol''ne köçäytü ğämällären belgängä kürä mine Sovet Kommunitslar Partiäse citäkçeseneñ yañadan qullanıluçı çınbarlıqtan tulısınça ayırılğan çığışın tıñlıym digän yaman xis biläp aldı.

Çınbarlıq May axırında kürende. Putin üzeneñ Parlamenttağı yıllıq möräcäğätendä xökümättän bäysez oyışmalarğa orım yasadı. Ul qayber oyışmalar xalıqnıñ çın mänfäğätlären yaqlıysı urınğa aqça öçen barı tik çit il oyışmalarına bulışu belängenä şöğellänä, yäki şikle törkemnärgä, eşmäkärlär mänfäğätlärenä xezmät itä dide. Putinnıñ närsäne küz aldında totuı bik açıq añlaşıla. Bügen Rusiädä kileşmäwçän awazlarnıñ küpçelege çittäge demokratiä yaqlı törkemnärneñ yäki Xodorkovski kebek Rusiädäge bäysez eşmäkärlärneñ matdi yardämenä moxtac.

Sigezlek äğzaları Putinnıñ bu bastıruına qarşı buluların açıq kürsätep Rusiädäge demokratik köçlärgä ruxıy yardäm birergä tieş. Sigezlek iqtisadıy üseş motorına häm tärräqiät mayağına äwerelde. AQŞ häm bezneñ Cidelek törkmendäge berektäşlärebez 1990-nçı yıllar urtasında Rusiäne üz saflarıbızğa çaqırğanda, ul çaqtağı prezident Boris Yeltsin zur demokratik häm irekle bazar reformaları ütkärergä wäğdä birgän ide. Ämma Putin citäkçelgendä demokratik reformalar kiregä borıldı, Rusiäneñ wäğdäse bozıldı.

Rusiä citäkçeläre çın demokratiäneñ nindi buluın belä. Tänqitläwçelärne törmägä yabu, xosusıy kiñküläm mäğlümät çaraları östennän xökümät kontrolen urnaştıru moña turı kilmi. Mondıy ısullar berqayda da qabul itelmi, birgäk tä dönyada xoquqıy lider bularaq tanılırğa teläwçe ilneñ momdıy ğämälläre qabul itelmi di Lantos.

Naif Aqmal, Praga.
XS
SM
MD
LG