Accessibility links

җомга, 2 декабрь 2016, Казан вакыты 23:06

Nacaf bäreleşläre şiğilärneñ ğibädät urınnarına ni qadär ziyan kiter?


Nacaftağı qatı bäreleşlär suğış çorınıñ tağın ber qanunın iskä töşerde. Suğışta qatnaşqan taraflarnıñ berse – tarixi miras bulğan qorılmanı qoral saqlaw yä xärbilären qaçıru öçen qullansa – qarşı taraf şuşı qorılmağa höcüm itergä mömkin. Şundıy tarixi bina – Nacaf şähärendä dä bar, xörmätle tıñlawçılar. Şiği möselmannarı öçen izge sanalğan İmam Ali mäçetenä höcüm itüneñ näticälären amerikan ğaskärläre añlıy kebek.

Amerikan xärbi köçläre süzlärenä qarağanda, şiği ğısyançıları - suğış qanunnarına qarşı kilsä dä - İmam Ali mäçetennän ut aça, anda qoral saqlıy. Şiği möselmannarınıñ ğibädät urnı sanalğan bu borıñğı mäçet binası – Berläşkän Millätlärneñ UNESCO tarixi mirası isemlegenä kertelmägän. Şuşı ike faktor häm östäwenä – Nacaf şähär başlığınıñ höcümgä fatixa birüe – şiği suğışçıları qaçıp yatqan İmam Ali mäçeten amerikannarğa köç belän aluğa qanuni yaqtan ber nindi dä kirtälär tudırmıy kebek. Ämma UNESCO räsmiläre şulay da, şiğilär yulbaşçısı bulğan Ali İbn Abi Talib kümelgän şuşı cirlärgä bäreleşlär waqıtında zur ziyan kilmäs digän ömettä qala. Oyışma citäkçeseneñ mädäniät mäs''äläläre öçen cawaplı urınbasarı Milagros Del Corral, bez, suğışta qatnaşqan taraflarğa – izge cir yanında bäreleşlärne tuqtırğa digän üteneçne gel qabatlap torabız, dip belderde: "Bik, bik awır mäs''älä bu. Häm bik borçulı da. Nacaftağı nizaq – andağı tarixi urınnarğa qurqınıç tudırmıyça ğına çişeler dip ömetlänik," dide UNESCO wäkile. UNESCOnıñ dönya mirası isemlegenä kertelü – tarixi cirlärne saqlaw mäs''äläsendä suğışqan taraflarğa – östämä cawaplılıq yöklär ide. Ğiraqta istälekle urınnar küp bulsa da - bu isemlekkä ike genä tarixi üzäk – Hatra häm Aşur kergän. Del Corral süzlärenä qarağanda, 2003nçe yılnıñ mart ayında amerikannar citäkçelegendäge xärbi koalisiä Ğiraqqa kergänçe, alarğa ziyan kitermäskä digän urınnar yazılğan isemlek birelgän bulğan, häm İmam Ali mäçete şularnıñ berse ide. Uzğan yıldağı Bağdad muzeyların talawnı isäpkä almağanda, koalisiä köçläre başqa tarixi urınnarğa zur ziyan salmasqa tırıştı, dide del Corral: "Älbättä, bulğan kebek bu nizaqta ber närsägä dä ziyan kilmägän dip äytü döres bulmas ide, ämma koalisiä köçläre quldan kilgänne eşläde" dide UNESCO wäkile. Bağdadtan 160 çaqrımda urnaşqan Nacaf şähärendäge İmam Ali qabere, şunda uq urnaşqan, altın gömbäzle ike manaraları äl-Xäydäriä mäçete, şähärne uratıp alğan zirat – şiği möselmannarı öçen izge ğibädät urınnarı bulıp tora. Bu ziratta ğiraqlılar ğına tügel, şulay uq İran, Süriä häm başqa illärdän şiği möselmannarı cirlängän. Suğışqa qadär Nacaf şähäre – dönyada islam dine üzäkläreneñ berse ide, biredä iñ zur şiği universitet, din mäktäpläre urnaşqan. Suğış barğan töbäktä tarixi ähämiätkä iä qorılmalarnı saqlap qalu – iñ awır xäl itelä torğan mäs''älälärneñ berse. Xalıqara Qızıl Xac komitetı belgeçe, oyışmanıñ New Yorkta, BMOdağı wäkile Daniel Helle, xalıqara qanun nigezendä – xärbi häm xärbi bulmağan qorılmalar arasında ayırma bulırğa tieş, di. Ämma xastaxanä, poezlar yä çirkäwlär – xärbi maqsatta qullanıla başlasa – monda inde ayırma qalmıy: "Asılda xärbi qorılmalarğa ğına höcüm itep bula. Ämma monıñ öçen höcümne oyıştıruçılar ğına cawaplı tügel, qorılmanı saqlawçılar da – ayırma turında uylarğa tieş", dide Qızıl Xac komitetı wäkile. Yaz köne Nacafta bulğan köç qullanu waqıtında şiği möselmannarı ruxanie Ayatolla Ali as-Sistani, amerikan köçläre häm Muqtada as-Sadr suğışçılarına şiğilärneñ ğibädät urınnarın cimermäskä çaqırıp möräcäğät itkän ide. As-Sistani xäzerge waqıtta Londonda yörägen däwalıy. Michigan Universitetınıñ Yaqın Könçığış tarixı professorı Juan Cole, Sistaninıñ Londonda buluınnan faydalanıp amerikan köçläre as-Sadrnı qulğa alu öçen böten tırışlıqnı kürsätergä mömkin, di. Ämma as-Sadr qulğa alınsa da bu – Amerika Quşma Ştatalrı öçen ciñü bulmayaçaq, bälki – qısqa möddätle ciñü bulır, di professor: "Alar – teläkkä ireştek, dip uylayaçaq. Ämma ul ireşüneñ bäyäse – bik yuğarı, Ğiraq şiğiläreneñ genä tügel, ä böten dönya şiğiläreneñ alarnı kire qağuı aşa bulaçaq," dide amerikan professorı.

Yaz köne as-Sadr suğışçıları belän köç qullanu tuqtatu turındağı kileşüdä – Quşma Ştatları citäkçelegendäge xärbi köçlär mäçet häm ziratqa yaqın kilmiäçäk digän şart quyılğan ide. Ämma amerikan ğaskärläre citäkçeläre – as-Sadr suğışçıları, bu izge urınnarnı xärbi maqsatlarda qullanıp – kileşüne bozdı, dip belderde. Alsu Qormaş
XS
SM
MD
LG