Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 15:02

Amerikan jurnalistına törmä yanıy: ber cancal tarixı


Ber yıl elek amerikan jurnalistı Robert Novak Ğiraqqa bäyle mäqäläsendä ber küzläw idaräse agentınıñ isemen açqan ide. Quşma Ştatlarda bu tıyılğan ğämäl. Novak bu mäglümätne ber yuğarı räsmidän alğanın belderä, läkin anıñ isemen äytüdän baş tarta. Bu eşne tikşerü däwam itä, häm bez bu turıda inde söylägän idek. Ul arada cancalğa başqa jurnalistlar tartıla başladı. Şularnıñ bersenä, Matthew Cooperğa, tikşerüçelär belän xezmättäşlek itmägän oçraqta törmä yanıy.

Başta cancalnıñ qısqaça tarixın isegezgä töşerep kitäm, xörmätle tıñlawçılar. Ul amerikan prezidentı George Bushnıñ 2003neñ ğinwarında yıllıq yullamasında äytkän menä bu süzlärennän başlanıp kitte:

Audio (George Bush)

"Britan xökümäte Saddam Xösäyenneñ küptän tügel Afrikada zur külämdä uran ezlägänen açıqlağan."

Kürenekle diplomat Joseph Wilson bu belderüne yalğan dip atıy. Bush administratsiäse Ğiraq suğışına äzerlängän çaq. Küzläw İdaräse Wilsonnı wazğiätne urında tikşerü öçen Afrikanıñ Niger ilenä cibärä. Ul qaytıp, şul uq süzlären qabatlıy. Ämmä Saddamnıñ Afrikada uran ezläwe turındağı belderü köçendä qala, häm suğışnı aqlaw öçen qullanıla. Wilson süzlärençä, ul berniçä ay buyına Aq Yortnı bu belderüdän baş tartırğa öndägän, ämmä näticäsez. Axır çiktä ul Yül ayında NYT gäzitendä Bushnıñ belderüen yuqqa çığarğan mäqälä bastıra. Ber atnadan Bush administratsiäsenä uñay qaraşta toruçı jurnalist Robert Novak Wilsonnıñ üze turında yazıp çığa. Saddamnıñ Afrikada ezlären tikşerü öçen näq menä Wilsonnıñ cibärelüen ul anıñ xatını CİA agentı buluı belän añlata. Quşma Ştatlarda yäşeren agent isemen açu tıyılğan ğämäl, bu eşne maxsus prokuror tikşerä başlıy.

Şul uq mäglümätne taratqan tağın berniçä jurnalist şahit bularaq çaqırıla. Şul isäptän Matthew Cooper, Time jurnalı xäbärçese. Matthew cawap totudan baş tarta. Ägär min üz çığanaqlarımnı açsam, bu birgän wäğdämne bozu bulaçaq, kiläçäktä min jurnalist bulıp eşli almıym, di ul. Xäkim anı mäxkämäne ixtiram itmäwdä ğäyepli häm tikşerü waqıtına, yağni 18 ayğa, yä isä tele aıçlğançı, törmägä utırtırğa qarar itä. Şul uq möddätçä Time jurnalı könenä meñ dollar ştraf tülärgä tieş bulaçaq.

Çärşämbedä Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı bu wazğiätkä borçılu belderde. Älege xalıqara oyışma bar dönyada, Rusiädän alıp Myanmarğa xätle, matbuğat ireklegen küzätep bara. Oyışmanıñ citäkçese Ann Cooper, familiäse şul uq bulsa da, Time jurnalistı belän ber bäyläneşe yuq. Ann süzlärençä, älbättä bu beraz başqa wazğiät, başqa illärdä jurnalistlar törmägä xökümät tarafınnan awızların yomu öçen utırtıla, bu oçraqta, Amerikada ul tikşerüçelär belän xezmättäşlek itmägän öçen utırtıla. Niçek kenä bulmasın, bu borçulı wazğiät di ul.

Quşma Ştatlarda jurnalist eşenä tıqşınunı buldırmaw öçen şundıy qağidä bar: prokuror mäglümät alğanda başqa yullarnı ütmi torıp, jurnalistnı sorawğa tarta almıy. Ann Cooper süzlärençä, alarda tikşerü barışı turında citärlek mäglümät yuq:

Audio (Ann Cooper)

"Mäxkämä närsä di: tikşerüneñ bar yulları ütelmi torıp, jurnalist sorawğa tartıla almıy. Bu oçraqta ul yullar ütelgänme-yuqmı, bez belmibez, çönki prokuror bezgä närsä tapqanı, närsä tapmağanı turında äytmi."

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG