Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 13:33

Qırım tatarları millät-ara nizaqlı watannarına qayta: rus millätçeläre moña qarşı


Ukrainanıñ Qırım yarım utrawı – bigräk tä qırım tatarları qayta başlağaç – millät ara nizaqlar qaynap torğan töbäkkä äylände. 1944nçe yılda Stalin tarafınnan sörelgän xalıqnıñ watanına qaytuına berençe çiratta ruslar qanäğätsezlek belderä.

1954nçe yılda, Qırım yarım utrawı Ukrainağa "büläk" itep birelgändä Sovetlar Berlege qayçan da bulsa tarqalır digän uy da yuq ide, xörmätle tıñlawçılar. Ämma tarix üzeneken itte häm Sovetlar ile betkäç Qırım da suveren Ukraina bilämäsendä qaldı. Biredä yäşäwçe xalıqnıñ küpçelege – ruslar, häm alar Qırımnıñ Rusiäneñ ber öleşe buluın telär ide. Qırım tatarlarınıñ monda qaytıp cirläşüenä dä berençe çiratta ruslar qarşı çıqtı. Rus milli xäräkäte yulbaşçıları tatarlarnı cirne yawlap aluda, islamnıñ fundamental yünäleşen cäyelderüdä häm axırğı çiktä – bäysez Qırım tatar däwläten iğlan itü tırışlığı alıp baruda ğayepläp çıqtı. Ruslar belän tatarlar arasında tartışular äle dä däwam itä. Bäxäslärne Rus pravoslav çirkäwe dä qızdırıp tora. Tatarlar pravoslav din äxelläreneñ ğamällären – provokasiä dip bäyäli.

Qırım parlamentı räise urınbasarı İlmi Umerov, millät ara kierenkelekne kemgäder qızdırıp toru kiräk, monda şik yuq, dip sanıy: (audio) "Bu kierenkelek – yıllarça däwam itkän tatarlarğa qarşı propaganda näticäse. Köndälek tormışta citdi problemalar yuq – kürşelär, duslar belän mönäsäbätlär yaxşı. Problemalar – qayber säyäsi oyışmalar tarafınnan quyırtıla. Üzlären Qırımnıñ rus cämäğätçelege dip atawçılar, kommunistlar, soñğı yıllarda ğına barlıqqa kilgän kozaklar oyışması. Elek bu oyışma yuq ide, xäzer alar bar häm alar bezgä häm bezneñ xoquqlarğa qarşı köräş alıp bara," dide qırım parlamentı räise urınbasarı.

Umerov süzlärenä qarağanda, iñ zur bäxäs – milek häm cir mäs''äläsendä. Cirneñ zur öleşe – Rusiä investorları qulında ikän. Kiläse yıl cirne satıp alu ciñelleräk bulır dip kötelä, bu isä üz çiratında qırım tatarlarınıñ bay ruslar belän köndäşlek itä almayaçağına kiteräçäk.

Qırım tatar xalqınıñ Milli Mäclese räise, ber ük waqıtta Ukraina parlamentı deputatı bulğan Mustafa Cämiloğlu, qırım tatarlarına qarşı qotqı taratuda Kreml häm Qırımdağı rus oyışmaların ğayepli.

Qırımdağı Rus oyışması räise, Rus blogı isemle säyäsi partiä başlığı häm Qırım parlamentı äğzase Serhiy Tsekov – başta Ukraina bäysezlegenä qarşı çıqqan bulsa, xäzer ul monı qabul itä, ämma Rusiä belän Ukraina arasında tığızraq xezmättäşlek buluın teli. Oyışma – ütä millätçe rus kozakların qırım tatarlarına qarşı quyu tırışlıqları belän tanılğan. Tsekov süzlärenä qarağanda, qırım tatarlarına artıq küp östenleklär birelä häm alarğa bulğan naçar mönäsäbät öçen ruslarnı ğına ğayepläw – döres tügel: (audio) "Mäcles qırım tatarları öçen Qırımda nindider ayırım xoquqlar taläp itä. Milek satıp alu, maxsus status xoquqları. Alar üzlären maxsus statusqa iä dip sanıy häm alar östenräk xoquqlarğa layıq dip ışana," di Qırımdağı Rus oyışması räise.

Rus millätçeläre süzlärenä qarağanda, qırım tatarları başta Qırım xakimiätendä urınnar taläp itkän, xökümättä, parlamentta häm şähär xakimiätlärendä. Ul da barıp çıqmağaç – cir alunı säyäsi problemağa äyländerä. Kiläçäktä alardan qırım tatar milli möxtariäte häm däwlätçelek taläpläre dä çığar dip kötergä kiräk, dip sanıy Rus oyışması başlığı. Tsetkov – Mäclesne qanuni oyışma dip tanımıy häm Ukraina xökümäten Mäcles belän xezmättäşlek itkäne öçen täñqitli.

Nizaq üzägendä şulay uq Rus pravoslav çirkäwe tora. Pravoslav din äxelläre Qırım yarım utrawında Ukrain pravoslav çirkäwläre yäisä katolik ğibadätxanä tözügä kisken qarşı çığıp kilä. Rus pravoslav çirkäwe şulay uq möselman tatarlarğa qarşı da provokasiä belän şöğellänüdä ğayeplänügä duçar buldı. Tıñlawçılarıbız xäterläsä - 2002nçe yılda Qırımnıñ törle yaqlarında zur xaclar quyıldı. Milli Mäcles räise Mostafa Cämiloğlu, xaclar quyılaçaq urınnar– cirle xalıqta näfrät tudıru öçen maxsus saylap alınğan ide, dip sanıy. Alarnıñ kübese elekke tatar awıllarında häm möselmannarğa qadärle bulğan cirlärdä quyılğan bulğan: (audio) "Xaclarğa ber qarşılığıbız yuq, ämma alar tieşle urınnarda quyılırğa tieş. Şähärgä kereştä xac torsa – sez xristian şähärenä keräsez digän süz. Ämma monda bit äle yähüdlär häm möselmannar da yäşi." dide Mostafa Cämiloğlu. Milli Mäcles räise şulay uq, Rus pravoslav çirkäwen Qırımnıñ küpçelek rus millätçeläre häm kommunistlar wäkillek itkän xökümäte yaqlıy, di. Ul çaqta iñ zur xaclarnıñ berse – qırım tatarları qaberlege östenä quyılğaç wazğiät qan qoyu başlanuğa yaqın ide. Rus pravoslav çirkäwe bu ğamälneñ provokasiä bulmağanın, häm nizaq başlanuğa uq xac quyu programmasın tuqtatuı turında belderde.

İrtägä dä bu temanı däwam itep sezneñ iğtibarğa qırım tatarları yulbaşçısı, Milli Mäcles räise Mostafa Cämiloğlu turında mäğlümat täqdim itärbez.

Alsu Qormaş
XS
SM
MD
LG