Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 20:33

Batu xan – bortas xalqınıñ palaçı


Tatar xalqınıñ öçtän ber öleşen täşkil itkän mişärlärneñ borınğı babaları bortas, majgar häm qıpçaq xalıqları bulğan. Qıpçaqlar turında şaqtıy küp kitaplar häm mäqälälär uqırğa bula, majgarlar turında mäğlumatlar tarixçılarda üzlärendä dä bik az. Ä bortaslar turında tarix fänendä mäğlumat inde bik küp cıyılsa da, tatar uquçıları bu cıyılğan mäğlumat belän tanış tügel dip äytergä bula, çönki tatar ädäbiätı bortas temasın bik az yaqtırta.

Döres, bıyıl Qazanda ike meñlek tiraj belän Tahir Näbiullinnıñ “Bortaslar” isemle ber tarixi poveste dönya kürde. Ämma bu diñgezdä ber tamçı ğına. Bu kitapta 10 ğasır başındağı bortaslarnıñ kürşe bolğarlar belän qatlawlı mönäsäbätläre kürsätelgän. Ğadi tatar uquçısı bortaslar turında bik az belä, yäisä berni dä belmi. Xätta uqımışlı mişärlär arasında da kübese üzläreneñ babaları dip borınğı bolğarlarnı sanıylar. Uzğan yılda Rusiänıñ berençe televidenie kanalı “Золотая стрела хана Батыя” digän ber fil'm kürsätkän ide. Anda mongollarnıñ näq bortaslar belän suğışı tasvirlana.

1237 yılnıñ közendä Batu-xannıñ mongolları cimerep kitkän bortas şähärläre turında “Azatlıq” radiosın tıñlawçılarğa işetterelgän ide inde. Xäzerge Penza ölkäsendä genä dä bügenge köngä bortaslarnıqı dip sanalğan 70 toraq urın tabılğan: şähärlär, şähärleklär, awıllar. Ä bit bortaslar tağı Saratov ölkäse häm Mordoviä territoriäsendä dä yäşägännär. 13 ğasırda, mongollar kilgän waqıtta, bortaslarnıñ cirläre nindider ber ayırım status belän, qayber tarixçılarnıñ fikere buyınça, ämirlek statusı belän İdel Bolğarstanı sostavında bulğan.

Şul borınğı bortas şähärläreneñ berse Penza şähärennän kön'yak-könçığışta 25 kilometrda urnaşqan Zolotarevqa poseloğı yanında tabılğan. Qayber tarixçılarnıñ fikere buyınça, bu Zolotarevqa şähärlege tarixta bilgele bulğan Bunda şähäre bulırğa tieş. 1235 yılda Vengriädan İdel Bolğarstanına uzıp baruçı monax Yulian şul Bunda şähärendä sadaqa sorağan häm nindider kürşe şähärdä, bälki Bortas ämirlegeneñ başqalasında (ul Penza ölkäseneñ xäzerge Gorodişçe rayonında urnaşqan), ber möselman mullasına yärdämçe itep yallanğan.

Bu Zolotarevqa-Bunda qalasınıñ stenaları 10 metr bieklektä bulğan. Ämma distälägän yıllar buyına distälägän illärne häm yözärlägän şähärlärne suğışıp ala barğan mongollar öçen bu ällä nindi zur qarşılıq bulmağan. Nindider säbäptän qalanıñ saqçıları krepost' eçendä qalmağannar, qaladan çığıp, mongollarğa üzläre höcüm itkän. Şul Zolotarevqa-Bunda şähärlege yanındağı suğış qırında ike meñgä yaqın bortas, bolğar, muqşı, urıs suğışçıları ülep qalğan dip sanala. Älbättä, mongollar yağınnan da ülüçelär az bulmağandır.

Tarixçılar, arxeologlar bu şähärlektä küptännän inde qazılmalar alıp barsa da, qalanıñ stenalarınnan çığıp, bu şähärlek äylänäsendä üskän urmanda qayçan da qazımağannar. Şul urman basqan suğış qırında berençe äyberlärne xäzinä ezläwçelär, “qara arxeologlar” tabalar. Ğadättä alar çın, ğalim bulğan arxeologlar qazılma urınınnan kitkäç, metall ezli torğan maxsus priborlar belän altın häm satuğa yaraqlı borınğı äyberlär ezli yörilär. Alar şul äyberlärne Mäskäwdä İzmaylovskiy bazarında satıp aqça eşlilär. Bu “qara arxeologlar” qala yanında üskän urmanda da ezläp qarıylar häm anda küp kenä qorallar häm törle altın, kömeş, bronza, timerdän eşlägän borınğı äyberlär tabalar. İkençe cäyne çın arxeologlar şähärlekkä kire qaytqaç, “qara arxeologlar” qazığan bazlarnı kürälär häm üzläre dä urman eçendä qazıy başlıylar. Şulay itep arxeologiä dönyasında sensatsiä barlıqqa kilä – mondağı suğış qırında, 760 yıl ütügä karamastan, bik küp äyberlär häm qorallar saqlanıp qalğan; urta ğasırlarda bulğan iñ zur suğış qırlarınıñ da qazılmalarında berqayçan da mondıy küp qoral tabılmağan. Monda, ber suğış qırında ğına tabılğan qorallar sanı böten İdel Bolğarstanı territoriäsendä tabılğan qorallardan 2 märtäbä kübräk. Monda tabılğan böten äyberlär sanı berniçä distä meñgä citä inde.

Suğış betkäç, ciñüçe mongollar üz mäyetlären qayadır cirlägännär, ämma ul urın älegä tabılmağan. Ä inde ciñelüçelär cirdä yatıp qalğan. Mongollar suğış qırınnan yaxşı, sınmağan, watılmağan qorallarnıñ kübesen cıyıp alsa da, bik küp qorallar cıyılmıy qalğan. Bu suğış qırında xäzer küp kenä mongol äyberläre dä tabıla, küräseñ, mongollar bik aşıqqannar, centekläp äyberlär cıyarğa waqıtları bulmağan. Xäzerge qazular monı açıq kürsätä – böten qır buyınça keşelärneñ häm atlarnıñ skeletları, törle äyberlär, qorallar tabıla bara.

Nığıtılğan qala yanında tağı öç bistä bulğan. Şul bistälärdä häm qalanıñ eçendä urnaşqan yortlarnıñ qaldıqlarında küp üterelgän keşe skeletları yata. Mäsälän, qala eçendä ber yortta qart babay, ir häm xatın, ber malay skeletları tabılğan. Alarnı bötenesen çuqmar belän başqa suğıp ütergännär.

Älbättä, bu cirlärdäge bortaslarnıñ bötenese üterelmägän. Qaysı urmanğa qaçqan, qaysı çoqırlarda yaşerengän, ämma mongollar kitkäç, bortaslar monda inde yäşämägän, alar tön'yakqa, Mordoviä urmannarına qaçqan. Şunnan mäyetlär dä kümelmi qalğan, qorallar da, qimmätle äyberlär dä cıyılmağan.

Yañadan bu regionğa keşelär, şular arasında bortaslarıñ däwamı, mişärlär dä, 200 yıldan soñ ğına kilep utıra başlağannar, ämma bu urında artıq qayçan da yäşämägännär. Zolotarevqa poseloğı yanında tabılğan bortas şähäreneñ iseme tögäl bilgele bulmasa da, anı Bunda şähäre dip tanırğa bula. Tarixçılar fikerençä, şul Bunda şähärendä 13 ğasırda mongollar kilgändä bortaslar ğına tügel, muqşılar da, bolğarlar da, qıpçaqlar da, xätta azmı-küpme urıslar da yäşägän. Moña dälil itep alar şähärdä häm şähär yanında urnaşqan öç bistädä tabılğan äyberlärne kiterälär: urıslarnıñ svastikalı yözekläre, muqşı xalqınıñ syulğamaları, möselmannarğa xas bulğan äyberlär, qıpçaq, iran, skandinaviä äyberläre.

Şulay uq monda tabılğan çülmäklär eçendä boday, arış, solı, arpa, tarı orlıqları bar. Monda tabılğan timer sabannar, çalğılar, uraqlar, taş tirmännär bortaslarnıñ awıl xucalığı yuğarı däräcädä bulğanlığın kürsätä. Aqça, ülçäwlär, gerlär – bolar bötenese bortaslarnıñ İdel Bolğarstanı aqça-ülçäw sistemasında eşlägänlegen kürsätä. Şulay uq keramiqa da – çülmäklär, kuvşinnar häm başqalar – bolğar traditsiäsendä citeşterelgän. Tözeleş, arxitektura – monda da bolğarlarnıñ köçle yoğıntısı sizelä. Küp törle tipta timer baltalar, qadaqlar, borawlar, ötergelär, berketkeçlär häm başqa tözeleş eşlärendä qullanılğan borınğı instrumentlar tabıla bara. Monda ğadi çaqma taşlı utqabızğıçlar da, bik qatlawlı mexanizmlı yozaqlar da tabıla.

Bunda şähäre Kiev – Bolğar säwdä yulınıñ ber möhim elementı bulğanlıqtan, monda zur bazar da bulğan. Monda törle tovarlar satılıp qına qalmağan, bu şähärdä bortaslar üzläre dä küp tovarlarnı citeşterä bulğannar. Mondağı hönärçelär citeştergän äyberlär eksportqa da kitkän – bortaslarğa ğına xas bulğan äyberlär Don häm Oqa yılğaları buyındağı urıs awıllarında, Muqşı yılğası buyında urnaşqan mordva ziratlarında, İdel buyındağı bolğar şähärlärendä tabıla bara.

Penza arxeoloğı Gennadi Belorıybkin şulay yaza: (Sitat) “...сегодня можно смело называть Золотаревское поселение законодателем мод в Восточной Европе. ... в его материалах отразились элементы традиционного искусства почти всех народов Восточной Европы и Северной Азии. Здесь встречаются как шедевры Востока, такие как накладка в виде свернувшегося тигра или накладка в виде женского лица, так и произведения искусства с Запада, такие как крест-квадрофолия или подвески со святыми. В то же время множество шедевров, не имеющих аналогов, например, такие как человеческие личины в маске льва и со стеблем сверху. ... все это ставит Золотаревское поселение в ряд выдающихся памятников Восточной Европы”. Sitat tämam.

Mondağı timerçelärneñ nindider ximik-metall serläre dä bulğan. Qayber timer äyberlär, mäsälän, uq oçlıqları, berqadär dä çeremegän. Ximiklar, metall belgeçläre bu fenomenğa cawap birä almıylar. Bu çeremi torğan timer äyberlärneñ ximik sostavı – ğadi qorıç, dimäk, timer belän uglerod eretmäse. 800 yılğa yaqın cir astında yatıp ta, bu äyberlärgä nikter berni dä bulmağan.

Bu şähärdä bortas, muqşı, bolğar, urıs, qıpçaq xalıqlarınnan başqa, tağı ber xalıqnıñ ezläre bik açıq itep kürenä. Bu serle xalıqnı ğalimnär askizlar dip atıy. Şul askizlarnı iskillär belän dä bäylilär. Askiz—iskillärneñ material' kul'turası turıdan turı Altay cirläre belän bäyle. Altay tawlarında yäşäwçe xäzerge xaqaslarnıñ babaları näq şundıy timer, bronza äyberläre eşli bulğannar. Ayırma şunda ğına – Altayda bu timer häm bronza äyberlären neçkä genä kömeş qatlamı belän qaplap eşläsälär, bortas cirlärendä näq şundıy uq äyberlär altın belän qaplanğan.

Arxeolog Gennadi Belorıybkin häm anıñ gruppası bıyılğı sezonda tağı küp äyberlär tapqan. Bıyıl monda yaña tiptağı qorallar da, mäsälän, turı ikeyözle qılıçlarnıñ qaldıqları da tabılğan. Penza arxeologları “qara arxeologlar” qazığan 1700 baznı kümgännär, urmannın ber öleşen kiskännär, territoriäne tärtipkä kitergännär. Monda kiläse yılğa yäşlär lagere ütkäreler, arxeologik kürgäzmä açılır. Küptän tügel Penza ölkäsennän bik şatlıqlı xäbär kilde – ölkä gubernatorı Vasiliy Boçkarev qararı belän Zolotarevqa şähärlege saqlanılğan zona itep tanıldı, monda äle saqçılar da bar. “Qara arxeologlar”, zakonsıyz qazılmalar alıp barğanda militsiä qulına eläksä, alarğa Rusiä zakonnarı belän 5 yıl törmä birüläre dä mömkin.

Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.

XS
SM
MD
LG