Accessibility links

якшәмбе, 11 декабрь 2016, Казан вакыты 05:21

Rusiädä tudıru yortları:Tömän ölkäse


Färidä Xämit: Tömän Ölkäseneñ tabiğatı azmı küpme miña tanış. Küp kenä tatar awılları sazlıqlar arasında urnaşqan. Perestroika çorında yökle xatınnarnıñ rezin itek kiep sazlıq, batqaqlıqlarnı ütep klinikağa baruları turında işetkän idem. İnde andıy xällär qabatlanmıy torğandır dip ömed itäse kilä. Ämma barıbıer awırlı xanımnar öçen tabiğat şartları qarşılıq bulıp tora torğandır.

Nail Alan: Älbättä, sazlıqlar arasına urnaşqan tatar awıllarınnan awırlı xanımnarnı “olı cirgä” alıp çığu ber problem bulıp tora. Yulsız awıllarnıñ küpçelege Tobol şähäre tiräsendäge rayonnarğa urnaşqan. Şunlıqtan Tobol şähärendäge bala tudıru yortı Wağay, Tobol, Uwat rayonnarına häm şähärneñ üzenä xezmät kürsätä. Ayına ber tapqır bu rayonnardağı awıllardan bulaçaq änilärne şähärgä kiterälär. Ğädi genä itep äytkändä, ul-bu xäl bula kürmäsen dip aldan kilep quyalar. Ägär dä inde kötelmägän oçraq, andí-mondí xäl bula qalsa, awıldağı feldşer-aquşer rasí aşa bäyläneşkä kerep, boralaq çaqırta. Medisín xaläkäte üzägeneñ Toboldağı filialı täwlek äylänäsendä eşli. Qayber oçraqta kötelmägän xäl dä bula ikän. Boralaq kilgäç, awırlı xanım qurqıp, barırğa telämiçä qaçıp kitä ikän. Menä şul waqıtta inde, anı alırğa kilgän tabiplar da, kürşe-tiräläre dä, xätta böten awıl belän ezli başlílar. Boralaq xanımnı almíça, yulğa quzğalmí... Tobol şähärendäge bala tudıru yortında min sazlıqlar arasına urnaşqan Tobol rayonı Täpken awılınnan kilgän Gölzäydä İjbulayıwa belän tanıştım.

-Tobolskiydan yıraqmı? (awılığız) -Yıraq. 500 kilometr bulır. -Närsä belän kildegez? -Samolet belän. -Tüläp kildegezme? -Tüläp kildem. 280 sum. -Monda torğan öçen tüläp torasızmı? -Buşqa. -Meldíkmentlar häm başqa äyberlär öçen aqça alalarmı? -Yuq almílar. -Bu niçänçe balağız? -İkençe. Berençesenä 8 yäş. Qız bala. Aygöl. -Monsı? -İr bala. -Äle isemen uylamadığızmı? -Yuq. -İregez belän kiñäşep dönyağa kilüen telädegezme? -Äye. -İregez beläme? -Xäbärlägännär. -Qayda eşlisez? -Eşlmäyem. Öydä utıram. -Öydä utırıp balanı üsterep bulır mikän? Aqça da küp kiräk bit. -Beräwne üsteräbez ikençesen dä üstererbez. -İregez eşlime berär qayda? -Eş yuq bezneñ awılda. -Närsä belän şöğellänä? -Balıq ıñdílar (totalar). Çiä yeyälär (cíalar).

N.A. Äñgämädän añlağanığızça Tobol şähärennän 500 çaqrım yıraqlıqtağı sazlıqlar arasına urnaşqan Täpken awılında eş yuq. Xalıq tormış alıp baru öçen küp itterep mük ciläge cíıp sata. Yul töşkäç balıq totıp anı aqçağa äyländerä. Gölzäydä xanım bala tudıru yortına aldan kilep quyğan. Häm ul monda torğan öçen aqça tülämibez dide. Döres, Tobol şähärendäge tudıru yortında tüläwle bülmä dä bar. Anda äni balası belän üze genä yäşi. Ä başqa bülmälärdä ikeşär keşe tora. Tüläwle bülmädä suıtqıç, telewizor bar. Äti keşe häm tuğan- tumaçaları quna, balanı qararğa bulışa ala. Monda toru öçen täwlegenä 130 sum tülärgä kiräk.

F.X. ay hay, daimi eşläre bulmasa da cilek cıyıp balıq totıp qına yäşäsälär dä bala tabarğa cörät itüçe qıyu keşelär dä bar ikän äle. Ğomumän ul yaqlarda tuuçılarnıñ sanı artama kimime ? N.A.: Tobol şähärendä säfärdä bulğan waqıtta min üzäk rayon xastaxanäseneñ baş tabíbı Vladislaw Mazurkewiç belän oçraştım. Şähärneñ bala tudıru yortı xastaxanäneñ ber bülege bulıp tora. Menä nindi sannar kiterde ul.

Mazurkewiç: Rojalí, rojayut i budut rojät. Sifrı ğoworyat qöliçestwo rodov u nas uweliçiwäyıtsyä. V srawnenii 2001 ğodu bılo 1538 rodov, 2002- 1581, 2003- 1644, seyças za 9 mesyätsev 1373. 1800 rodov mı budem imet s pribılyü.

N.A.: Üzäk rayon xastaxanäse baş tabíbı Mazurkewiç süzlärençä, tuuçılar sanı arta. 2002 nçe yılda 1581 bala tuğan bulsa, 2003 nçe yılda 1644 bulğan. Bıyıl 1800 tiräsenä citär dip ömetlänälär.

Tudıru yortına kilgän 100 xanımnıñ barı tik 23 e genä balasın normäl räweştä taba, dide Vladislaw Wasilewiç. 100 prosent sälamät analar yuq dip äytergä bula. Uraq urğan cirdä bala tapqan häm ul bala sälamät tuıp uskän dip söyläwlär tarixta ğına qalğan. Xäzerge köndä awırlı xanımnarnıñ xärqaysında ber-ike awıru bulu ğädäti küreneşkä äylängän.

Säbäplären barlí başlasañ ber qulnıñ ğına barmaqları citmäs. Yäş qızlarnıñ tämäkene, spirtlı eçemleklerne üz itüe, sportqa ixtibarsızlıq, bik yäşli censi yaqınlıq, tormış şartlarınıñ awır buluı, tuqlanuda närsä eläkte şunı qapqalaw xäm başqalar dönyağa tuaçaq narasíğa da, bulaçaq änigä dä yaní. Soñğı waqıtta dönyağa kilgäç tä 6 kön eçendä ülüçe balalarnıñ sanı artqan. 2001 nçe yılda 1000 balanıñ 7,8 prosentı wafat bulsa, 2002-2003 nçe yıllarda 8 prosentı 6 kön dä yäşämiçä bu dönyadan kitkän. Tudıru yortınnan çıqqaç ta nänilärne balalar poliklinígı qarí başlí.

Tobol şähäre balalar poliklinígınıñ baş tabibäse Fäwriä Şäripowa süzlärençä, alarda xisapta toruçı balalarnıñ 62 seneñ änise araqı yarata, 10 ana narkotíklar qullana. 5 ana baliğ bulmağan kileş tapqan häm alkogolizmnan iza çigä. Ä ğazabın balalar kürä. Tobol şähärendäge iñ yäş änigä 14 yäş ikän.

Moskwina: -Samoy molodoy mame bılo 14 let. Eto bılo uje v etom ğodu. Ne zaplanírowala beremennost' nawerno. No yesli reşiläs na taqoy şağ, nawerno vlyübiläs. Perwoyı çto mojno sqäzät, çto eto bıla nezaplanírowannaya beremennost'.

N.A: Tudıru yortınıñ baş tabiäse Ğälina Moskwina süzlärençä, bıyıl 14 yäşlek qız bäbi tapqan. “Uyınnan uymaq çığıp” tuğan bala, änise yegetkä bik qatı ğaşíq bulğan axırı, dide Moskwina.

F.X: Nail, qızıqsınmadıñmı? Ana qarnındağı balanı yuq itü bala töşerü abort oçraqları artamı, kimime?

N.A: Bu xaqta bez Tobol rayon üzäk xastaxanäse baş tabíbı urınbasarı Ğälina Zolniqowa belän söyläştek. 2001 nçe yılda Tobol şähärendä 706 abort bulğan bulsa, 2003 nçe yılda 505 ana balasın qarınında kileş yuq itkän. “Bu san kimi bara”,- di Zolniqowa. Bala tabu yortında açılğan “Ğailäne planlaştıru” bülmäseneñ faydası bar, di ul. Anıñ başlığı Räisä Fätxullina. Monda ir xäm xatınnarğa äni häm äti bulu öçen närsälär eşlärgä kiräklegen tükmi-çäçmi añlatalar. Mäktäplärgä barıp balağa uzmas öçen saqlanu däresläre ütkärälär. Saqlanu äsbapları, yäğni qondomnar öläşälär.

Tobol şähäre bala tudıru yortında kötep alınğan nänilären qarşı alırğa kilgän ike qodağí- Fägilä häm Firdäwes xanımnar belän söyläşäm.

Qodağílar -Bu planlaştırılğan vnuçqa ideme. -Planlaştırılğan. -Sezneñ belen kiñäşep planlaştırğan idelärme? -Yuq qöneçno, (köle) üzlere. -Öylängännärenä qupme buldı inde. -2 yıl uje.

F.X: İnde in möhim sorawğa kilik :Bala tudıru yortında şartlar niçek soñ? Problemnarı barmı?

N.A: Şartlarğa kilgändä, çista häm pöxtä dip äyter idem min. Küptän tügel genä diwarların buyağannar. Täräzälärgä öydäge şartlarğa yaqın bulsın dip ap-aq çeltärlär elgännär. Täräzä töplärendä göllär çäçäk ata. Ätilär häm tuğannar ber qarşılıqsız bülmägä ütep yöri ala. Bala dönya florasına tizräk künegep çınığıp üssen öçen bu şulay eşlänä ikän.

2005 nçe yılnıñ axırında yaña tudıru yortı açılğanğa qädär nänilär monda- iskesendä dönyağa kiläçäk. Bu tözelä torğan bala tabu yortına 1992 nçe yılda nigez salınğan bulğan. Annan tözeleş tuqtap qalğan. Tuqtap qına qalmağan tözeleşne irenmägän keşe kilep talağan. 2003 nçe yılnıñ 6 nçı martında Rusiä prezidentı Putin Tobol şähärendä buldı. Xatın-qızlar belän oçraşqan waqıtta aña: “Bala tabu yortı tözelmiçä tora”,- dip äyttelär. Häm şunnan soñ tözeleş yañadan başlandı. Bügenge köndä kiräkle cihazlar satıp alına häm urnaştırıla. Bu yaña tudıru yortı 92 urınğa isäplängän. “Ägär dä ilbaşına bu tözeleş turında äytmägän bulsalar,- di Tobol rayonı üzäk xastaxanäse baş tabíbı Mazurkewiç,- bügengä qädär yarım tözelgän kileş torır ide.

Bala tudıru yortınıñ problemnarına kilgändä, tabiplar da, şäfqat tutaşları da bik az xezmät xaqı ala. Ber stawqağa 3 meñ sum tiräse. Aqçaların äzeräk arttıru öçen östämä räweştä tönnären kizü bulıp toralar ikän. Annarı tudıru yortında neanatoloğlar citeşmi. Bala tuıp, tudıru yortınnan çığıp kitkängä qädär qarí torğan tabiplar. 5 äw eşlärgä tieş. Ä bügenge köndä 3 ay genä. Xezmät xaqı äz bulğanğa yäşlär kilmi.

nail alan,färidä xämit

XS
SM
MD
LG