Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 13:44

Tөrkiädän Atnalıq Küzätü


17-nçe Dekabergä ike atnadan az waqıt qaldı. Yägni ike atnadan soŋ Avropa Berlege (AB) Tөrkiyäneŋ ağzalıq mөräcägätenä niçek tä bulsa ber tөrle cawap birergä tiyeş bulaçaq. Şuşı qararda ağzalıq sөyläşüläreneŋ qayçan başlayaçağı, Ankaradan säyäsi, ekonomik h.b. өlkälärdä tağın nindi üzgäreşlär taläp iteläçäge beldereläçäk. Premier Erdoğan belän Tışqı Eşlär Ministere Gül här kөn sayın diyärlek ber Avropa ilendä AB ağzaların künderü belän mäşgullär. Qayber illärneŋ citäkçeläre Tөrkiyägä tulı ağzalıq birmiyek, ä mäxsus statut birü belän genä çikläniyek digän qaraş alğa sөrälär. Yäğni başqaçaraq äytsäk, Tөrkiyäne өygä kermiçä, işek aldında ğına yatarğa өndämäkçelär. Bu beraz өygä kertelmägän et pozitsiyäse kebek tä toyıla. Tөrkiyä moŋa riza bulır mı, monısı ikele. İnde AB-neŋ ağzalar sanı 25 ilgä kütärelgäç här ber ildän başqaçaraq tawışlar da kütärelä başladı. Tөrkiyä här beren ayrım ayrım künderegä tiyeş kebek. Dөres Fransiyä, Almaniyä, Bөyek Britaniyä kebek zur illärne künderä alsa waqları alarğa iyärer digän qaraş bulsa da, mäsäläneŋ ul xätle ciŋel çişelmäyäçäge kürenep tora. Avropa Parlamentı (AP) räise Joseph Borell dä өç kөnlek räsmi vizit belän Tөrkiyägä kilde. Ul da Ankaraga tөrle taläplär quya. AP Tışqı Eşlär Komissiyäseneŋ bu atna iğlan itelgän Tөrkiyä raportında tübändäge mäsälälär bar. Şuşı raport AP Ğomumi Mäclesenä täqdim itelep, anda tikşerelep, ber urtaq qararğa kilenäçäk: Tөrkiyä өçen qatmarlı bulğan mäsälälärneŋ başında Kiper tora. Raportta AP Tөrek xөkümätenä ağzalıq sөyläşüläre xөkümätlär arası alıp barılaçaq häm şuşı 25 xөkümätneŋ beren dä Kiper täşkil itä, sөyläşülär başlaw isä Kiperne tanu belän mөmkin bulaçağın Ankarağa xäterlätä diyelä. Mäğlüm Tөrkiyä älegä Tөnyaq Kiper Tөrek Cumhuriyäteneŋ legal ber däwlät dip tanudan vaz kiçmäde. Biredä torğan Tөrek ğäskärlären kire çigenderäçäge turında da ber väğdä birmäde. Şulay uq AB-nä qabul itelgän Kiperneŋ grek өleşen dä räsmi räveştä tanımadı. Qısqası bu mäsälädä Tөrkiyä kөrçekkä terälde. Xөkümät Kiperne tanırğa äzer, läkin xärbilärdä häm xalıqta tuwaçaq reaksiyädän qurqa. Tөrkiyäneŋ AB qarşındağın başqa ber problemasın berençe dөnya suğışı çorında Ğosmanlı xөkümäte Ermennärgä genosida oyıştırdı digän däğväsen qabul itärgä telämäve täşkil itä. AB tege yaqtan Ermen-Tөrek cigeneŋ açıluwın da taläp itä. Ankara niçä yıllardan birle Ermennär basıp alğan Tawlıq Qarabag rayonınnan kire cigenmicä diplomatik mөnäsäbätlär urnaştırmayaçaqbız dip kilä ide. Läkin bu atnada AB-neŋ yaŋa keçkenä ağzası Slovakya Parlamentınıŋ Ğosmanlılar 1915-nçe yılda Ermennergä genosida oyıştırdılar digän qarar aluwı Ankarada şok täsire yasadı. Monnan elek Fransiyä häm başqa ber nicä il şundıy qararlar alğan ide. AP Tışqı Eşlär Komissiyäse raportında Kөnyaq-kөnçığışta taraflar, yäğni Kөrdlär belän Tөreklär dөşmanlıqların beterergä çaqırıla. Qoralların taşlarğa riza bulğan Kөrdlärgä yağımlı mөğämälä kürsätü buyınça Tөreklär aktifraq adımnar atlarğa tiyeş diyelä. Bu da Tөrkiyäneŋ 15 yıldan birle qanağan yarası bulıp tora. Ankara Ğıyraqta räsmi räweştä Kөrd Däwläte tөzelsä, Tөrkiyädäge Kөrdlär dä Tөrkiyädän ayrılıp şuşı däwlätkä quşılaçaqlar dip qurqa. Raportta ayruça azçılıqlar häm cämağätlärgä irekleklär birü mäsäläse kütärelä häm dini çikläwlär kөçtän çığarılsın, Heybeliada utrawındağı Provoslav Grek Dini Mäktäbe kiçekterelmiçä açılsın, Alevilärneŋ cıyılğan urınnarı dini üzäklär dip qabul itelsen, mäktäplärdä din däresläre mäcburi räweştä uqıtılmasın kebek taläplär dä quyılğan. Barlıq bolar qatmarlı, tөrle yaqlarnıŋ oppozitsiyäse belän qarşılaşaçaq temalar bulıp tora. Inde ike atnadan soŋ ni bulır küräçäkbez. AB Tөrkiyäneŋ qan basımın bik qatı kütärde. Bu atna azağında Rossiyädän zur qunaq Prezident Vladimir Putin kөtelä. Anı Ankara’da 3 meŋ politsiyä xezmätkäre saqlayaçaq. Ul dublerı belän kiläçäk dip äytelä. Şuşı ike kөnlek vizit waqtında tөrle ike yaqlı ekonomik kileşülärgä qul quyılaçaq dip kөtelä. Mäğlüm Tөrkiyä tabiği gaznıŋ 50-60 protsentın Rossiyädän ala.

Putinnıŋ vizitına külägä tөşergän täräqqiyät isä bu atnada Tөrek Yuğarı Mäxkämäseneŋ Tüpraş nefte eşkärtü şirkäteneñ 66% payın 1 milliard 302 million Amerikan Dollarına satunı qanunsuz tabuwı turındağı qararın iğlan itüwe buldı. Mäğlüm şuşı paynı Tөrkiyädän Zorlu Holding belän Tatneft tarafınnan tөzelgän urtaq ber şirkät satıp alaçaq ide. Şulay itep Rossiyä Tөrkiyäneŋ energiä sektorında tağın da küberäk täsirgä ireşäçäk ide. Bu atnada 29-nçı Noyäberdä Tөrek räsmi televiziyäseneŋ TRT2 kanalında “Yıraqtağı duslar” isemle programada Yaponiyädäge Tөrek-Tatarlar turında qızıqlı ber dokumental kürsetelde. Programanı Ayten İdil Büyükcivelek äzerlägän. İkençe өleşe isä kiläse atnada kürsäteläçäk.

Äxtäm İbrahim, İstanbul
XS
SM
MD
LG