Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 22:31

“Ğasırlar awazı” jurnalınıñ 3-4 sannarı


“Ğasırlar awazı” jurnalınıñ bu 3-4 sanındağı Tarix töpkelennän säxifäse yazmaları arasında 18 ğasırda Qazan öyäzendäge tatar mäçetläreneñ yazmışı turında tarix fännäre kandidatları Fäyzulxaq İslaev belän Räşit Ğällämovlar äzerlägän yazma iğtibarnı cälep itä.Alar äytüe buyınça, “Rossiäneñ däwlät arxivında borınğı aktlar arasında 1742 yıldağı Qazan guberniäseneñ tatar mäçetläre turındağı tarixi dokumentlar saqlanğan. Anda äytelüençä:“ Qazan öyäzendä häm Qazannıñ tatar bistäsendä, barlığı 418 mäçet cimerelgän.Şular arasında-Ğaliç yulında -17 mäçet, Alat yulında- 91, Zöräy yulında – 96, Nuğay häm Arça yullarında -83 häm 127 mäçet. Bu unikal' dokumentnıñ arxivta saqlanuın, häm Rossiädä islam dine belän pravoslav dinnäreneñ yänäşä yäşäwen isäpkä alğanda, häm tatar xalqınıñ tarixın öyrängän waqıtta da bu kiñ cämäğätçelektä, älbättä, zur qızıqsınu uyata”.-dip yazalar yazma avtorları.Häm mäçetlärne cimerergä mäcbür säbäplär buluı turında alar bolay dip yaza: “1740 yılnıñ 11 sentäberendä Äbi patşa (Anna İoannovna) Rossiädäge başqa dindäge xalıqlarnı xristianlaştıru turındağı ukazğa qul quya. Ukaz buyınça bu eşlärne başqarırğa Sviäjskiydağı monastır'neñ arximandritı Dmitriy Seçenov täğäyenlänä. Bu eştä missionerlar bik aktiv eş başqaralar, häm 1741-1742 yılnıñ ğıynwarında inde 9159 keşe çuqındırılğan bula. Şular arasında- 143 möselman, 3808- mordva, 3785- çirmeş, 806- votyak , 617-çuwaş.Ä 1742 yılnıñ azağına barlığı 17362 keşe çuqındırılğan bulğan. Tatarlarnıñ çuqınırğa telämäwlären , häm möselman diniä näzaräteneñ bu eşkä qarşılıq kürsätüe säbäple, mäçetlärne separatizm üzäge dip atap, urıslarğa qarşı öndäw alıp barunıñ töp urını dip sanap, mäçetlärne cimerergä qarar qabul itelä. Novokreşçenskiy kontoranıñ arximandritı D. Seçenov 16 noyäberdä Sinodqa yazğan möräcäğätendä assızıqlap, mäçetlärne möselmannarnı çuqındıru eşen totqarlawçı dip sanıy. Häm anıñ şuşı sorawı buyınça 1742 yılnıñ mayında Sinod mäçetlärne cimerergä digän qarar qabul itä. Häm Qazan guberniäsendä 536 mäçettän- 418 cimerelä. Seberdä häm Tobol'skiyda, Täredä, häm öyäzlärdä 98 häm 133 , ä Ästerxanda 40 mäçettän -29 cimerelä”,- dip tarixi dokumentlardan sannar kiterä yazma avtorları. Ämma möselmannar bu eşlärgä riza bulmaw säbäple , şunda uq bu mäçetlärne kire torğızu häm yaña mäçetlär yäki ğibädät qılu urınnarı saldıru turında qayğırta başlıylar. İñ berençelärdän bulıp Qazannıñ tatar bistäsendä yäşägän Säfär Umarov Senatqa xat yaza. Läkin anıñ bu xatına qarşı 1742 yılnıñ 19 dekaberendä mäçetlärne cimerergä digän yaña ukaz çığa. Başqa cirlärdä yäşägän tatarlar da yaña mäçetlär tözü turında qayğırtıp Senatqa xat yazalar. Şulay itep Ufa guberniäseneñ dürt yulınnan 17 başqort häm mişär starşinaları tarafınnan xatlar yazıla. Ä Orenburgnıñ vitse-gubernatorı Aksakovnıñ mäçetlärne cimerü säbäple başqortlar arasında tınıçsızlıq uyatu qurqınıçı buluı, häm baş kütärülär buluı mömkin digän fikeren äytä. 1744 yılnıñ 1 martina Senat Ufa guberniäsendäge tatar mäçetlären 1736 yılnıñ 11 fevralenä qadär salınğan mäçetlärgä totınmasqa digän qara çığara. Ä Sinod 1744 yılnıñ 12 martında Senat belän rizalaşa. Ämma läkin yaña mäçetlärne saldıruğa qarşı çığa. Rossiäneñ uzğan tarixı çit illärdä dä qızıqsınu uyata. Jurnalda bu mäs’älägä qağılışlı tağın ber dokument basılğan. Şundıylarnıñ arasınnan Yapan ile tikşerenüçese M.Xamomoto tarafınnan yapan telendä yazılğan eşennän tärcemä itelgän ber yazma birelä. Anda pravoslavie dinen qabul itkännärgä nindi büläklär, kiem-salım, birelüe turında mäğlümat bar. Alarğa cir dä bülep birelä torğan bulğan. Häm pravoslav dinen qabul itterü öçen keşene tağın nindi taşlamalar häm titullar belän qızıqsındırğannarı turında jurnal uquçıları üzläre uqıp tanışırlar. Jurnalda şulay uq Germaniädä yäşeren oyışmada torğan tatar äsirläre tarafınnan “İdel –Ural” gäziteneñ 1943-44 yıllarda çığarılğan sannarına küzätü birelä. Ul waqıtta anıñ redaksiäsendä eşlägän keşelär turında äytelä. “ Äsirlektäge watandaşlarıbıznıñ sınğan ruxi qanatların nığıtuğa yärdäm itkän, alarnı tuğan telebezgä, tuğan ilebezgä yaqınaytıp torğan , sağınu xislären dörlätep köçäytüçe bulğan” gäzitneñ küpçelek sannarınıñ keçeräytelgän küçermäläre Tatarstanğa qayttı.”,- dip yaza tarixçı häm Arxiv idäräse başlığı Damir Ğarifullin üzeneñ yazmasında. Qaytu tarixın ul qısqaça bulsa da yazıp ütmäsäk, süzebez äytelep betmäs”,- dip ul, anıñ tatar emigrantlar dairäse latin şriftı belän çığarğan “İdel- Ural” gazetası töplänmäseneñ Berlinnan alınğan küçermälären Tatarstan däwlät arxivı fondına qaytu tarixın söyli. Jurnalda şulay uq tanılğan pedagog, ğalim, terminolog häm cämäğät eşleklese Ğabdulla Sälix ulı İbrahimov-Şinasinıñ tuuına 120 yıl tulu uñayınnan anıñ tärcemäi xäle , fänni-pedagogik eşçänlege turında filologiä fännäre kandidatı Räsimä Şämsetdinovanıñ yazması birelä. Ul 1885 yılnıñ ğinwar ayında da Orenburg gubernası Troitsk şähärendä tuıp, tormış yulında Ufa, Qazan, İstambul şähärlärendä häm tağın berniçä şähärlärdä berniçä tel üzläştergän ğalim terminologiäne üsterü yunäleşendä dä aktiv eşçänlek alıp bara.. Häm jurnalda KDU N.İ. Lobaçevskiy isemendäge fänni kitapxanäsendä saqlanğan qayber xezmätläreneñ isemlege birelä. Qısqası, bu ”Ğasırlar awazı” jurnalınıñ soñğı sannarında bik küp fänni- dokumental' materiallar belän tanışırğa bula.

Mälikä Basir, Qazan.

XS
SM
MD
LG