Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 00:52

2004 yılda Sverdlov tatarları [ yıllıq küzätü ]


2004 yıl Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe tatar xalqı öçen bik zur ähämiätle waqiğalarğa bay buldı. Älege waqiğalar Tatarstan Respublikası belän Sverdlov ölkäse arasında tözelgän Kileşü nigezendä başqarılğan bik küp eşlärneñ näticäse buldı. Şularnıñ berniçäsenä ayırım tuqtalıp kitäse kilä. İñ zur näticäle, iñ üzençälekle eş itep “Yaña ğasır” sputnik televidenie kanalınıñ Ural töbägenä nıqlap ütep kerüen atap äytergä bula. Tatarstan Respublikasınıñ Uraldağı daimi wäkillege alıp barğan söyläşülär näticäsendä, Yekaterinburg, Berezovskiy, Yuğarı Pışma, Revda, Pervouralskiy, Tübän Tağil, Krasnotur'inskiy kebek Sverdlov ölkäseneñ iñ zur şähärlärendä kabel' televideniese aşa “TNV” tapşıruların här yortqa kertü nasıyp buldı. Andıy mömkinçelege bulmağan bäläkäyräk şähärlärgä, şaxter bistälärenä, ölkäneñ könbatışında urnaşqan tatar awıllarına bu tapşırularnı citkerü eşe berniçä etapqa bülenep başlandı. Yekaterinburg şähärendä eşläp kilgän “Milli Melia-Xolding” citäkçeläre, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı belän berlektä, bu eşne sputnik antenna belän televizor komplektların xalıq cıyılıp qarıy ala torğan urınnarğa, başlıça, mäktäplärgä, kitapxanälärgä, klublarğa, xätta mäçetlärgä urnaştıru belän başlap cibärdelär. Näticädä yıl buyına Sverdlov ölkäse buylap andıy komplektlar tatarlar tuplanıp yäşi torğan 42 awıl, bistä häm şähärlärdä quyıldı. Bu eşne başqarıp çığuda tatar eşmäkärläreneñ yärdäme bik zur buldı. Xalıqqa “Yaña ğasır” telekompaniäse tapşıruların citkerü yözennän, älege komplektlar quyılğan här cirdä bik zurlap täqdir itü kiçäläre uzdırıldı. Distälägän şundıy täqdir itü kiçälärendä Qazannan kilep, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı äğzaları häm kürenekle sänğät ostaları da qatnaştı. Älege kiçälär Ural töbägeneñ iñ yıraq poçmaqlarında yäşäp yatuçı tatar xalqı öçen zur bäyräm buldı.

Milli Media-Xolding citäkçeläre, Tatarstan xökümäteneñ olı yärdäme belän, 2004nçe yılda Sverdlov ölkäsendäge tatar awılları häm mäktäpläre kitapxanäläreneñ kitap fondın yañartu eşen başqarıp çıqtılar. Bu eş belän tatar awılları mäktäplärenä yörgän çaqta, alar mäktäplärdä tatar tele uqıtu problemaların öyrändelär. Ser tügel, Tatarstannan çittä yäşägän tatar balalarına ana telen uqıtu, tatar mäğärifen üsterü bik qatlawlı problema bulıp tora. Şähärlärdä tatar tele yäkşämbe mäktäpläre däräcäsendä genä alıp barılsa, awıl mäktäpläreneñ kübesendä uqıtu fakul'tativ däreslär räweşenä genä qaldırılğan, ä inde qayber mäktäplärdä, ata-analarnıñ telämäwläre näticäsendä, tatar tele däresläre bötenläy uqıtılmıy. Bu problemanı öyränep, çişü yözennän, 2004nçe yılda Tatarstan respublikası mäğärif ministrlıysınnan böten ber delegatsiä kilep, Sverdlov ölkäse mäğärif ministrlığı eşçännäre belän berlektä, tatar awıllarına yörep çıqtılar. Uquçılar belän dä, uqıtuçılar belän dä, ata-analar belän dä oçraşular oyıştırıldı, bik zur söyläşülär alıp barıldı. Sverdlov ölkäse mäğärif ministrlıysında milli mäğärif öçen cawap birä torğan ayırım keşelär dä bilgelände. Alar, tatar cämäğätçelege belän oçraşıp, Yekaterinburg şähäre mäktäpläreneñ bersendä tatar klassı açu buyınça söyläşülär alıp bara başladılar. Andıy eşkä riza bulğan mäktäp direktorı da tabıldı. Ämma sentäber ayına berençe tatar klassı açuğa xätta nibarı 10-15 bala tabu da nasıyp bulmadı. Äti-änilärne sabıyların tatar klassına kiterügä künderü öçen äle bik zur eşlär başqarırğa kiräklege kön kebek açıq. İñ berençe tatar klassı açılaçaq mäktäpneñ şähär çitendä tügel, ä şähär urtasında, uñaylı cirdä urnaşuı şart. Annan soñ ul mäktäptä uqıtu däräcäseneñ, uqu şartlarınıñ bik yuğarı buluı kiräk. Monıñ öçen nıqlı ğına matdi nigez buluı möhim. Ğomumän äytkändä, mäğärif ministrlığına da, tatar cämäğätçelegenä dä, tatar eşmäkärlärenä dä bu yunäleştä bergäläp, nıqlap eşlärgä kiräk äle. Yäş buında tuğan millätkä qarata mäxäbbät, ğorurlıq tärbiäläw, balalarnı milli ruxta üsterü buınça eş däwam itä, älbättä. Äytik, Milli Media-Xolding menä ike yıl rättän inde “Sälätle balalar” programmasın alıp bara. Keçe yäştä bulularına qaramastan, bu tormışta zur uñışlarğa ireşkän tatar balalarına ay sayın stipendiä tülänä, zur däräcägä iä bulğan millättäşlärebez belän daimi räweştä oçraşular oyıştırılıp tora. Ä inde Pervoural'ski şähärendä 3 yäştän 5 yäşkä qädär bulğan näni millättäşlärebez öçen “İrekle üseş” studiäse açılu, balalarnı sabıy çaqtan uq tuğan telgä öyrätä başlaw moña qädär kürelmägän çaralarnıñ berse buldı. Bu xäl tatar mäğärifen üsterü eşen tatar balalar baqçasın açudan başlarğa kiräk digän fikerne nığıttı.

Mädäniät ölkäsenä kilgändä, 2004nçe yılda tormış görläp bardı. Tatar xalqınıñ ğına tügel, barlıq millät keşeläreneñ dä yaratqan bäyrämenä äwerelgän Sabantuynıñ geografiäse bik kiñäyde. Yekaterinburg şähärendä uzdırıla torğan zur sabantuyğa Tatarstannıñ Alabuğa şähärennän qunaqlar kilep, sabantuynı tağın da bizäde. Sabantuylarnı uzdıruğa cirle xakimiät idäräläre dä qızıqsınuçanlıq kürsätä başladılar. Şulay da küp cirdä bu bäyrämnär başlıça tatar eşmäkärläre xisabına uzdırıla äle. Sverdlov ölkäsendä tatar estradası yoldızları da, cirle estrada törkemnäre dä xalıqnı matur-matur konsertlar belän gel quandırıp tordılar. Uralda yäşäp icat itüçe cırçılar törkeme bıyıl Kurgan ölkäsendä dä, tönyaq rayonnarda da buşlay konsertlar quyıp, bik yıraq poçmaqlarda yäşäp yatuçı xalıqnıñ milli-mädäni tormışına can ördelär. Mädäniät ölkäsendäge iñ zur yañalıq bulıp, Sverdlov ölkäsendä soñğı un yıl eçendä berençe tapqır tatar cırın yäş başqaruçılar konkursı uzdıru buldı disäk tä yalğış bulmastır. Milli Media-Xoldingnıñ Tatarstan häm Sverdlov ölkäse mädäniät ministrlıqları belän bergäläp eşlägän bik zur eşläreneñ berse buldı bu. Ä inde jyuri räise bulıp Tatarstannıñ xalıq artistı Salawat Fätxetdinov kilüe, şulay uq jyuri sostavında Tatarstannan kilgän İlgiz Kadıyrov, Rif Ğataullin kebek zur belgeçlärneñ eşläwe bu çaranıñ däräcäsen, statusın birmä-ber arttırdı.

Sverdlov ölkäse möselmannarı tormışında da zur yañalıqlar bulıp uzdı. Ölkä külämendä Qazıylat idäräseneñ tırışlığı belän berniçä yaña mäçet açıldı. Pervoural'ski şähärendä zur, yaña mäçet açılu andıy waqiğalarnıñ iñ tantanalısı buldı. Bu tantanağa Rusiä möftilär şurası räise Rawil Gaynetdinneñ kilüe ictimaği, säyäsi yaqtan da bik zur ähämiätkä iä bulğan waqiğağa äwerelde. Rawil Gaynetdinneñ gubernator Eduard Rossel' belän oçraşuı bik küp närsälärgä açıqlıq kertte häm Sverdlov ölkäse möselmannarı tormışında uñay üzgäreşlär buldırdı. Niçä yıldan birle kilgän ike diniä idärä arasındağı qarşılıq kimede. Uralda ğına tügel, böten ildä dä iñ matur mäçetlärneñ berse bulıp sanalğan Yuğarı Pışma şähärenä Qazannan yaña imam kilüe dä möselmannar tormışına bik küp uñay üzgäreşlär kertte.

2004nçe yılda tağın ber uñay üzgäreş bulıp uzdı – ber yıl tuqtalıp torğannan soñ, ölkä televideniese kanalında “Minem ilem” isemle tatar telendäge atnalıq televizion tapşırular yañartıldı. Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäseneñ keşe küzenä kürenerlek başqarğan eşläreneñ berse inde bu. Şunısı qızıq, Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni tormışına küzätü yasap qarasaq, başqarılğan eşlärneñ kübese “Milli Media-Xolding” cilkäsenä töşkän bulıp çığa. Döresen genä äytkändä, milli mädäni avtonomiä xezmätçänlege bik säyer kürenä. Ayırım ber törkem bulıp tuplanıp, üz eçlärenä biklänep yäşi torğan törkemgä äwerelde avtonomiä nigäder. Otçet-saylaw cıyılışı da, bik zur iğlannar yasamıyça, üz törkemdäge tuğrılıqlı keşelärne genä cıyıp uzdırıldı. Mondıy oçraqta berqayçan da küzgä kürenmäwe arqasında ölkädä yäşäwçe küp kenä tatarlar öçen “virtual'” şäxes bulıp toyılğan Mars Şarafullinnıñ tağın biş yılğa räis itep saylanıp quyıluı ber dä ğäcäp tügel.

Tatar ictimaği oyışmalarınıñ tarqawlığı inde küptän borçıy torğan mäs'älä. Bu xälneñ kire yaqları belän bergä uñay yaqları da kürenä kebek. Üzara yarışıp eşläw yañadan-yaña uñışlarğa omtıldıra bit. Küñelendä imanı bulğan tatarlarnıñ härqaysı xalqıbız mänfäğätlären qayğırta torğan çaralar uzdıra torsa, barısı da faydağa ğına. Şulay bulsa da, küptän tügel Yekaterinburg şähäreneñ Tınıçlıq häm Duslıq yortında uzdırılğan kiñäşmälärneñ bersendä, zur ixtiramğa layıqlı tatar eşmäkärläre, bergä cıyılışıp, berläşü yulları turında fiker alıştılar. Bälki barlıq ictimaği oyışmalarnı tigez xoquqta berläşterä torğan, küp kenä mä’sälälärne bergäläp çişärgä yärdäm itärlek eş orğanı oyıştırırğa kiräkter digän urtaq fikergä dä kildelär. Yaña yılda bu eş tormışqa aşar dip ışanası kilä.

Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg

XS
SM
MD
LG