Accessibility links

якшәмбе, 11 декабрь 2016, Казан вакыты 05:20

Penza ölkäsendä tatar matbuğatı


Rusiäneñ urıs bulmağan xalıqlarınıñ möhim problemalarınıñ berse – ber ük xalıqnıñ törle awıllarda yäşäwçe törkemnäreneñ üzara aralaşu mexanizmnarı bulmawı. Mäsälän, Penza ölkäsendä tatar awılları qayber oçraqlarda ğına yänäşä urnaşqan, ä kübesençä kürşe awıllarda urıs, muqşı yäisä çıwaş yäşi. Älbättä, nindider regionda gel totaş tatar awılları ğına bulsa, anda bu problema yuq dip äytergä bulır ide. Mäktäpkä, kibetkä, bazarğa barsañ da tatar bulsa ide, yomış belän rayon üzägenä barsañ da, anda da tatar bulsa ide, xällär bötenläy başqa bulır ide. Tatar keşese böten cirdä, böten situatsiädä tatarça söyli alsa, üz awılında ğına tügel, kürşe awıllarda da nilär bula, şunı da belä barsa, xalıqnıñ tele, mädäniäte tabiği yul belän üsä barır ide. Tatarstannan çittä, iksez-çiksez urıs diñgezendä, anda-monda utraw yäisä utrawlar törkeme kebek urnaşqan tatar awıllarında yäşäwçe tatarlar, ber ük rayonda yäşägän çaqta da, ber-berse belän bik siräk oçraşa. Şunnan tatar awılları ber-bersennän izolyatsiädä qala, ä urıs yoğıntısına bik açıq bulıp tora. Televizor, radio urısça söyli, poçtal'on urıs ğazetı kiterä, mäktäptä urısça uqıtalar, niçek mondıy şartlarda tatar tele, tatar mädäniäte saqlansın? Älbättä, Qazan ğazetların, jurnalların yazdırıp alırğa bula, tatarça söyläwçe “Azatlıq” radiosın da tıñlarğa bula. Küp keşe şulay eşli dä. Ämma Tatarstannan çittä yäşägän tatarlarğa Tatarstan yañalıqları ällä ni qızıqlı tügel. Alar üz regionnarıyndağı tatar yañalıqların belergä teli, üz tatarlarınnan nindi kürenekle keşelär bar, şunı belergä teli, kürşe rayon, kürşe awıl tatarları niçek yäşi, şunı belergä teli. Şunnan tatarlar kompakt räweştä yäşägän regionnarda tatar ğazetı, tatar radiosı, tatar televideniesın buldıru bik möhim närsä bulıp çığa. Bu problema älegä citärlek masştabta çişelgän dip äytep bulmıy. Tatarlar yäşägän küp regionnarda tatarça televidenie yuq, urındağı tatar radioları bik küp tügel, tatar ğazetları ğına küpçelek regionnarda bar. Bu ğazetlarnıñ kübesen 1980 yıllar axırında, sovet waqıtı betkändä, kommunistik obqomnar oyıştırdı. Ämma qayber regionnarda, mäsälän, Mordoviäda häm Penza ölkäsendä, xäzerge zamanda da ölkä byudjetına çığa torğan ğazetlar häm başqa massa-küläm çaraları yuq.

Mäsälän, Penza ölkäsendä tatar radiosı yuq, tik Kamenka rayonında tatarlar öçen qotlawlar birgändä tatar cırların cibärälär, şul ğına. Ölkä tatarları öçen tatar televideniesı da yuq, ber Kuznetsk rayonı tatarları ğına bäxetle ide: alar öçen Kuznetsk şähäreneñ televidenie kanalında tatarça tapşırular bar ide. Ämma ike yıl inde ul da tuqtatıldı. Penza ölkäsendä tatar ğazetı yuq dip tä äytep bulmıy, awız tutırıp “bar” dip äytälmiseñ. Penzada 1999 yıldan birle, yılına 2-3 nomer bulıp “Arba” isemle urıs telle tatar ğazetı çığa. Küp bulmasa da, tatar telendä dä mäqälälär bula. 4 bitlek bu gazetanı “Maxovik” isemle şäxsi firmanıñ xucası Fatix Zyuzin çığara. Fatix äfände çığışı belän İske Äläzän awılınnan. Gazetasın 2000 tiraj belän buşqa tarata. Bu ğazet turında Penzadağı tatar milli xäräkäte aktivistı Näzıyf abıy Gil'deev söyli:

– Çastnıy predprinimatel', familiäsı Zyuzin anıñ, “Arba” digän gazeta çığara. Periodiçeski çıqmasa da, yılına ike-öç nomer kilep çığa. Şunda inde tatar tormışın kürsätä, tarixnı kürsätä, belemle keşelärneñ materialların. Şılay, sredniy gazeta.

– “Arba” gazetası wit ul, urıs telendä ğazet?

– Rus telendä, tatar telendä dä mäqälälär bula.

Berençe tatar ğazetı Penzada 1922 yılda çığa başlağan. Ul waqıtta Mordoviä da Penza gubernasına kerä bulğan. 1922 yılda, Sovetlar Soyuzı barlıqqa kilgäç, Kommunistlar partiäseneñ Penza guberna komitetı häm ölkä başqarma komitetı Penza tatarları öçen “Sabançı” isemle ğazet çığara başlağan. Aña quşımta itep “Krest'yan jurnalı” çığa bulğan. Ğazet ta, jurnal da ğaräp şriftı belän basılğan. Tatar tele latin xärefenä küçkäç, 1928 yılda, bu tatar ğazetı belän jurnalnı yapqannar.

Penza ölkäsendä “Yaqtaşlar” cämğıäte barlıqqa kilgäç, anıñ iñ berençe maqsatları tatar radiosı, tatar televideniesı häm tatar ğazetın buldıru bulğan. “Yaqtaşlar”nıñ ul waqıttağı citäkçese Näzıyf abıy Gil'deev tatar ğazetı açu mäsäläse belän ölkä xaqimiätlärenä möräcäğät itkän.

– Gazetanı çığaru öçen kiräk ide spetsialistlar, spetsialistlarıybıyz yuq ide. Däwlät bu eşkä şulay qarıy ide: “Spetsialistlarıygıyz yuq, tipografiäda bezneñ mömkinleklär yuq, ul eşne eşläp bulmıy”. Min 1991 yılnı kütärdem obqom partii qarşında, oblispolkom qarşında, başqa obşçestvennıy organizatsiälar qarşında: kiräk bezgä radioda waqıt alırğa, televidenieda, gazeta bulırğa tieş. Gazeta iñ zur açqıç xalıq qarşında bezneñ kul'turanı, telne, tarixnı beler öçen. Alar äyttelär: “Yuq spetsialistlar, yuq şrift, poetomu tuqtağız”. Bez äyttek: “Togda dawayte rus telendä”. Smetalar tözedek, böten eşlärne eşlädek, dürt-biş yıl yöredek, ul eşebeznen başınnan çığalmadıq. Bardıq Ul'yanovskiğa, obmen opıtom, Astraxan'ğa bardıq. No ul eşne bezgä ğamälgä aşırırğa mömkinlek bulmadı.

Mondıy xällärne kürgäç, “Yaqtaşlar”nıñ ber aktivistı, rässam Qadir Akjigitov 1993 yılda üze tatar telendä “Nurlı tañ” isemle ğazet çığara başlıy. Qadir Akjigitov Kamenka rayonınıñ Kikin awılında tuğan, Mäçäli urta mäktäben uqıp betergän. 2001 yılda Qadir Akjigitov Qazanda “Penza tatarları” isemle ber kitap bastırıp çığardı.

– “Nurlı tañ” tatar gazetası çığara başladı, üzeneñ isäbenä, sponsorlar ezläp. Öç nomer çıqtı tatar telendä, bol'şe çığa almadı. Ul da bulıp çıqmağaç, bez tırıştıq bezneñ “Penzenskaya pravda” gazetasında vkladıyş yasarğa.

Bu ike bitle ayına ber çıqqan vkladıyşnıñ iseme “Yaqtaş” bula, ämma ul gel urıs telendä genä çığa, bötenese 18 nomer. Annan soñ anı da yabalar, çönki “Penzenskaya pravda” gazetasınıñ redaksiäse tatarlardan aqça sorıy, ä aqça tabılmıy. Penza tatarları aqça ezläp xätta Tatarstanğa da baralar.

– Bardıq Tatarstanğa, sorarğa aqça. Işandırdılar: “Obyazatel'no, obyazatel'no”, rezolyutsiäse bar ide iptäş Şäymiewnıñ: “Надо помочь, есть статья в нашей, в нашем бюджете”. No, şunarğa karamastan, bezgä bulışuçı bulmadı. Annan “Xalıq dönyası” gazetası çığara başladıq. “Xalıq dönyası” ber altı nomer çıqtı. Şunnan soñ toje aqça bulmağanğa kürä, ul da tuqtalıp qaldı.

Bu “Xalıq dönyası” gazetası digän närsä haman şundıy uq ike bitle vkladıyş bula, urıs telendä ayına ber tapqır Penza şähäreneñ “Mir lyudey” gazetası eçendä çığa. Penza ölkäsendä tatar gazetasın çığaru mäşäqätläre turında şundıy küñelsez tarixlarnı Näzıyf abıy Gil'deev söyläde. Penza tatarları ölkä byudjetına aqçaların salım räweşendä birä bara, ölkä xökümäte şul aqçalarnıñ ber öleşen urıs telle ğazetlarğa dotatsiä formasında küçerä bara, ä tatarlarğa üzlärenä ğazet çığaru öçen birergä ul aqçalar citmi kebek.

Azatlıq radiosı öçen Penza şähärennän İrek Bikkinin.

XS
SM
MD
LG