Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 08:18

Auschwitz''nı azat itügä 60 yıl: muzıka isän qalırğa yardäm itkän


60 yıl elek ğinwarnıñ şuşı atnasında sovet ğaskärläre nazilarnıñ iñ däxşätle konslagerlarnıñ berse bulğan Polşadağı Auschwitz''nı azat itte. Lagernıñ gaz kameralarında million yarım keşe, küpçelege yähüdlär hälak buldı. Däxşät häm yawızlıq xökem sörgän şuşı urında isän qalğannarnıñ ğömeren muzıka saqlap qalğan. Lagerda – xatın-qızlar orkestrı bulğan. Orkestrda uynağan xanım Anita Lasker-Wallfiş, "violonçeldä uynağanım öçen isän qaldım min" dip söyli.

Anita Lasker-Wallfisch elekke Germaniäneñ Breslau şähärendä tuğan. Xäzer inde bu şähär Polşağa kerä häm Wroclaw dip atala. Anitanıñ öyendä üze äytmeşli "mädäniät süze zur xäreflär belän yazılıp quyğan bulğan". Keçkenä qıznıñ änise skripkada uynağan, üze ul violonçel däreslärenä yörgän. Anita Lasker-Wallfisch: "Yähüd buluımnı berençe tapqır mäktäptä sizdem. Miña 8 yäş ide, ber könne taqtanı sörtergä basqan idem, berse – "yähüdkä çüpräk birmägez" dip qıçqırdı. Şunnan soñ ul könnärdä Germaniädä yähüd bulu närsäne añlatqanın kürdem".

Suğış başlanğaç Lasker-Wallfisch''lar ğailäsen ayırğannar. Anita xanımnıñ äti-änilären alıp kitkännär häm 1942nçe yılda atıp ütergännär dip farazlana. Anita häm anıñ ber tuğan señlesen fabrikağa eşkä quğannar. Anda alar qayber totqınnarğa qaçırğa yardäm itep, yalğan dokumentlar yasıy başlağan, ämma küp waqıt ta ütmägän – citäkçelär monı sizgän: "Bez üzebez dä qaçırğa tırışqan idek. Ämma timer yul vokzalınnan yıraq kitä almadıq, bezne Gestapo tottı. Şunısı qızıq – qulğa alğaç bez cinäyätçelärgä äyländek, häm ul çaqta cinäyätçe bulu – yähüd buludan yaxşıraq ide. Bezne ber yıl törmädä tottılar, annan soñ bezne Auschitz''qa cibärdelär, inde soñınnan añladıq, törmädä yaxşıraq bulğan ikän," dip iskä ala Anita xanım.

Auschwitz, yağni üzlärençä äytsäk Oswiecim''ğa elägüçelärneñ yazmışı ber ide – gaz kamerası. Şunda lagerğa kilgäç tä bulğan iñ berençe söyläşü yäş Anitanıñ ğömeren saqlap qala: "Auschwitz''ta närsälär bulıp yatqanın belä idek, üzebezne gaz kamerasına äzerlärgä cıyına idek. Minem belän ber moğciza buldı. Minem çäçläremne kiskän häm qulğa sanımnı taqqan xatınğa min – violonçeldä uynağanımnı äyttem. Şunnan soñ ul – bu bit iskitkeç, bezneñ monda orkestr bar, dide. Şulay itep min orkestrda uynıy başladım, häm....isän qaldım..."

Orkestrnı tanılğan kompozitor Gustav Mahler''nıñ tuğanı Alma Rose citäklägän. Anita Lasker-Wallfisch däwam itä: "Bezneñ töp eşebez – totqınnarnıñ tirä yaqtağı fabrikalardan öylärenä qaytqan çaqta marşlar uynaw ide. Auschitz häm Birkenau lagerları tiräsendä bik küp fabrikalar bar ide, totqınnar şunda eşlilär ide."

Orkestr şulay uq nazi ofiserları öçen dä uynağan. Lasker-Wallfisch üze ber tapqır Auschqitz''nıñ tanılğan doktorı Josef Mengele öçen Schumann''nıñ vilonçel öçen solosın başqarğan. "Bezneñ kemgä dä bulsa kirägebez betkänçe bezne gaz kamerasına cibärmiäçäkläre añlaşıla ide. Ämma – inde orkestr kiräk tügel disälär – barısı da beter ide. Tormışıbız şulay bardı – bügenge kön belän yäşädek. Ğömerebez berärseneñ telägennän tordı," dip iskä ala Auschwitz totqını Anita xanım.

1944nçe yılda sovet ğaskärläre Polşanı azat itkändä, Lasker-Wallfisch häm anıñ señlese Renata Belsen konslagerendä haywan vagonnarına tutırılğan ide. Berniçä aydan soñ Belsen da azat itelgäç, Lasker-Wallfisch Britaniägä kitkän. Britaniädä ul violonçel däreslärenä däwam itte, Angliäneñ Kamera Orkestrın cıyuğa üz öleşen kerte. Anıñ ulı Rafael dä violonçeldä uynıy. Lasker-Wallfisch üz tormışı turında istäleklär belän urtaqlaşırğa künekkän inde, ämma lagerlarda kiçergännären barıber süz belän añlatıp bulmıy, di ul.

Auschwitz''ta cannarı maturlıq telägän keşelärgä matur muzıka uynaw – üze ber absurd ide, di Anita hanım.

Alsu Qormaş
XS
SM
MD
LG