Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 04:10

Auschwitz qorbanı yazıp qaldırğan xat


Salmen Gradowski isemle totqın idiş telendä yazğan bu xatın kiläçäk buınnar öçen timer şeşägä salıp, keselärne yandırudan cıyılğan köl çoqırına kümep qaldırğan.

Salmen Gradowski 1908 yä 1909 yılda Polşanıñ Suvalki qalasında tua, ğömeren xäzerge Belarusnıñ Grodno şähäre tiräsendä uzdıra. Auschwitz-Oswiecimğa Grodno yanındağı Kalbasinski gettosınnan kiterelä. Sälämätlege nıqlı bulğanğa zonderkommandoğa bilgelänä. Bu törkemneñ wazifası - mäyetlärne kümü, keşelärne yandırudan qalğan kölne yuq itü bula. 1944 yılnıñ üktäberendä törkem fetnä oyıştırıp, ber krematoriynı eştän çığara. Törkem äğzaları barısı da yuq itelä. Fetnägä ber ay qala Gradowski şuşı xatın yazıp qaldıra:

Min bu xatımnı, başqa yazmalarım kebek ük, kiläçäk buınğa xätirä itep qaldırırğa telim, monda närsä bulğanın belsennär öçen. Min anı iñ ışanıçlı urınğa, köl çoqırına kümep qaldıram, ixtimal, millionlağan keşeneñ ezen ezläwçelär qazınular alıp barır. Läkin soñğı waqıtta alar ezlären cuya başladı – bulğan kölne waqlap Visla yılğasına sibergä quşıldı. Bez küp çoqırnı qazıp çığardıq. 1nçe häm 2nçe krematoriy cirlegendä xäzer ike açıq çoqır bar. Berniçä çoqır äle dä köl belän tulı. Aların yä onıtqannar, yä citäkçelärdän yäşergännär, çönki färman – bar ezlärne yuq itü ide. Şulöay itep, 1nçe häm 2nçe krematorilarda köl belän tulı ike zur çoqır bar. Krematoriy cirlegendä yözlägän meñ yäxüd, urıs, polyaklarnıñ köle kümelgän. 3nçe häm 4nçe krematoriyda şulay uq beraz köl bar. Anda anı şunduq waqlap Vislağa taşıdılar, çönki mäydan yandıru urınnarı belän tulı ide. Kitap, çoqırda yatıp qan señdergän, yanıp betmägän söyäk häm it qaldıqları, isen şunduq sizep bula.

Qäderle bu xatnı tabuçı, bar cirdä ezlägez. Mäydannıñ här noqtasında. Anda distälägän minem häm başqalarnıñ dokumentları kümelgän, alar monda bulğan xällärgä küz aça. Şulay uq küp kenä teşlär kümelgän. Alarnı bez, zonderkomando äğzaları, maxsus, mömkin qädär kübräk çäçtek, dönya millionlağan qorbannıñ ezen tapsın öçen. Bez üzebez azatlıq mizgelenä qädär isän qalırbız dip ömetlänmibez. Bezgä kilep ireşkän yaxşı xäbärlärgä qaramastan, bez küräbez, dönya, bu wahşilärgä yüxäd xalqınıñ qaldıqların yuq itergä, tamırın qorıtırğa mömkinlek birä. Berektäş däwlätlär, ciñüçelär, bezneñ xalıqnıñ qurqınıç yazmışı belän qänäğät digän xis qala. Xäzer bezneñ küz aldında Çexiä häm Slovakiädän distälägän meñ yäxüd üterelä. Bu yäxüdlär bälki azatlıqqa ireşä alır ide. Läkin wahşilärgä qurqınıç yanıy başlağanda, alar kitergä tieş urınnardan, qalğannarnı da Birkenau-Auşvits yä Danzig yanındağı Ştutovqa alıp kitä. Monı bezgä şunnan kilüçelär äytä.

Bez, zonderkomando, ülem qurqınıçı astında eşlägän bu qotıçqıç eşne küptän betermäkçe idek. Bez zur eş başqarmaqçı idek. Läkin lageradğı keşelär, yäxüdlär, urıslar, polyaklar, bezne bar köçläre belän tıydılar, fetnäne kiçekterergä mäcbür ittelär. Läkin ul kön yaqınlaşa – yä bügen, yä irtägä. Min bu yullarnı zur qurqınıç häm dulqınlanu astında yazam. Minem yazmalarğa nigezlänep, kiläçäk bezgä xökem çığarsın, häm keşeçelek bez yäşägän qurqınıç ülem dönyasınıñ ber tamçısın bulsa da kürsen."

Salmen Gradowski 6 sintäber, 1944 yıl




-Ali Gilmi
XS
SM
MD
LG