Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 13:48

Ğiraqta saylawlar ütte, sorawlar qala birä


Yäkşämbedä Ğiraqta ütkän saylawlarnı dönya citäkçeläre bu ilneñ demokratiägä taba baruında möhim adım dip atıy. Ul arada tawış birüneñ neçkälekläre - anda küpme keşe qatnaşqanı, ğisyançılarnıñ ni öçen uñışqa ireşä almağanı – älegä soraw bulıp qala.

Ğiraqtağı wazğiätne iskä alğanda, bu saylawlarğa küpme keşe kiläçäge mäğlümät çaraların häm cämäğätçelekne borçığan töp sorawlarnıñ berse ide. Qatnaşu däräcäse turında yaqınça bulsa da sannar taläp itkän jurnalistlarğa Ğiraqnıñ bäysez saylaw komissiäse yäkşämbe kiçendä başta 72% dip iğlan itte, soñnan anı şunduq 65%qa üzgärtte. Tawış birü yäşendä 14 million ğiraqlı bar dip sanasañ, bu yaqnça 9 million digän süz. Berniçä säğättän isä, komissiä bu sannı da, küpertelgän bulırğa mömkin dip, köçtän çığardı. Belgeçlär fikerençä, tögälräk sannar açıqlanğançı tağın berniçä kön ütäçäk.

Ğomüm san ğına tügel, ä ayırım töbäklärdä, bigräk tä sönnilär yäşägän üzäk täbäklärdä sannarnı belü qızıqlı buılr ide. Soñğı aylarda ğisyançılar bu töbäklärdä örketü eşläre alıp bardı. Qayber sönni citäkçelär, bu saylawlar näticäsendä xakimiät şiğilär qulına köçäçäk dip, häm dä iminsezlek säbäple saylawlarğa baykot belderergä çaqırdı. Ammanda urnaşqan Xalıqara krizis törkeme belgeçe Joost Hiltermann süzlärençä, sönnilär yäşägän töbäklärdän älegä qarşılıqlı xäbärlär kilä:

Audio (Joost Hiltermann)

"Qayber töbäklärdä sönnilärneñ qatnaşuı kötelgännän yuğarıraq bulğandır, çönki ömetlär bik tübän ide. Qayberlärendä alar bötenläy qatnaşmağan sıman. Läkin älegä bolar xislär genä, näticä yasaw öçen ışanıçlı mäğlümätlär kiräk."

Şiğilär yäşägän könyaqta häm kördlär yäşägän tönyaqta isä qatnaşu däräcäse yuğarı bulğan dip xäbär itelä. Bu töbäklärdä cirle citäkçelär xalıqnı saylawlarğa öndäp kilde. Bagdadtağı ber tawış birü urıınna kilgän bu keşe, küp kenä saylawçınıñ käyefen citkerde bulsa kiräk:

Audio

"Min iñ berençelärdän bulıp tawış biräsem, qurıqqan keşelärgä kürsätäsem kilä. Bu yaña täcribä. Elek bez ber genä keşedän saylıy idek, xäzer berniçä keşe bar. Alla quşsa, bez saylağan keşe bezneñ küñelne qaytarmas."

Yäkşämbedä tawış birü urınnarı yabıluğa, ğisyan höcümnäre näticäsendä bar Ğiraq buylap kimendä 40 keşe häläq bulğan. Läkin bu höcümnär elekkeläre kebek ük kiñ külämle bulmağan. Maşinağa quyılğan bombalar tügel, ä şartlatqıç taqqan intiharçılar qullanılğan.

Ni öçen ğisyançılar, aldan farazlanğança, saylawlarğa zur zıyan kiterä almağan? bu soraw älegä cawapsız qala. İxtimal köçäytelgän iminlek çaraları näticäseder. Saylawlar aldınnan amerikan xärbiläre üzäk töbäklärdä tazartu ğämälläre başqardı. Monnan tış Ğiraqnıñ çikläre yabılıp quyıldı, töbäklär arasında xäräkät tıyıldı. Saylaw könendä isä tawış birü urınnarına alıp barğan yullar yabıldı. Bagdadnıñ üzendä genä tärtipne 17 meñ Ğiraq xärbie saqladı, şul isäptän tanklar belän. Koaolitsiä köçläre tawış birü urınnarınnan çittä tordı, läkin kiräk bulsa yärdämgä kilergä äzer idelär.

Şulay itep, küptännän kötelgän Ğiraq saylawları ütte. Ğiraqlılar 275 urınlı Milli Mäcles sayladı. Bu mäcles ilneñ yaña waqıtlı xökümäten bilgelärgä häm Saddamnan soñğı berençe konstitutsiä yazunı oyıştırırğa tieş bulaçaq.

-Ali Gilmi
XS
SM
MD
LG