Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 19:15

AQŞ däwlät sekretare Ricenıñ Yewropa säfäre tıynaq optimizm belän kötelä


Qayber möhim dönyaküläm mäs''älälärgä, şul isäptän Ğiraqtağı nizağ, klimat üzgäreşläre, terrorğa qarşı suğış häm atom qoralların taratmaw mäs''älälärenä qarata AQŞ belän Yewropanıñ pozitsiäläre haman da nıq bülengän kileş qala. Şulay da fevral'' ayı kierenke atlantikaara mönäsäbätlärdä simvolik yaqınayu ayı bulırğa oxşağan. Bu ayda AQŞ prezidentı George Bush ikençe prezidentlıq möddätendä berençe märtäbä Yewropağa kiläçäk. Ä comğa könne, 4-nçe fevral''dä isä Quşma Ştatlarnıñ yaña däwlät sekretare Condoleezza Rice ber atnalıq Yewropa –Yaqın Könçığış säfären başlıy. Älege säfär barışında ike yaq ta mönäsäbätlärne yaxşırtırğa teläwlären kürsäter dip kötelä. Ämma AQŞ belän Yewropa arasında kiñäyä baruçı upqın aşa küper salınırmı?

Condoleezza Rice Yewropalılar öçen prezident Bush administratsiäseneñ tışqı säyäsätendäge alarğa oşamağan barlıq närsälärneñ gäwdäläneşe bulıp tora. Moñarçı Bushnıñ däwlät iminlege kiñäşçese bularaq näq menä Rice Ğiraq suğışın aqlawçı, küp bäxäslär uyatqan, preventiv suğış doktrinasın äzerläwgä zur öleş kertkän dip sanala. Rice şulay uq Bushnıñ beryaqlı säyäsäte artındağı xälitkeç köç häm Fransiägä qarşı mönäsäbätneñ çığanağı bulğan dip isäplänelä. Parijda çığuçı Le Monde gazetınıñ elekke möxärrire häm küptänge fransiäle tışqı mäs''älälär komentatorı Andre Fontaine:

AUDİO: Ul Fransiäneñ pozitsiäsenä ayıruça doşmança qaraşta kebek. Fransuz diplomatları belän xosusıy söyläşülärdä ul xätta kübesençä agressiv ta ide.

Ämma Amerikaniñ iñ yuğarı diplomatı postın alğan bu berençe qara tänle xatın-qızğa xäzer däwlät sekretare bularaq berençe Yewropa säfärendä bik tä ışanmawçan yewropalılarnıñ xislären häm uyların yawlarğa kiräk bulaçaq. Rice şulay uq Busnıñ bu ay axırına bilgelängän Yewropa säfärenä dä ez salırğa tieş.

Ricenıñ bu säfäre jomğa könne 4-nçe fevral''dä Lodnonda başlanıp kitä. Ber atna eçendä ul 8 ildä, şul isäptän, Berlin belän Parijda, şulay uq İzrail'' häm Könbatış Yarda tuqtalaçaq. Söyläşülärneñ töp teması Yaqın Könçığış nizağı, Ğiraq häm İran bulır dip kötelä.

Uzğan atnada Rice "xäzer diplomatiägä waqıt citte" dip Atlantikaara mönäsäbätlärgä yaña sulış birergä wäğdä itte. Yewropa yağınnan da mönäsäbätlärne yaxşırtu omtılışları kürenä. Fortaine Fransiä prezidentı Jacques Chiracnıñ Ğiraqtağı uñışlı saylawlar uñayınnan Bushnı telefon aşa qotlawın misal itep kiterä.

AUDİO: Minemçä ike yaq ta tulısınça tuñdırılğan mönäsäbätlärne cılıtırğa teli kebek. Häm minemçä xäzerge administratsiädä Fransiägä iñ nıq qarşı çığuçı keşe bularaq qaralğan Ricenıñ Parijğa kilüe tikmägä genä tügel.

Yewropalılar Bushnıñ yaña administratsiäsendä tışqı säyäsättä mönäsäbät üzgärgänme-yuqmı ikänlegen kürergä teli. Alar şulay uq Waşingtonnıñ İzrail''-Fälestin nizağın çişüdä qatnaşuın, İran kebek atom qoralı yasawda ğäyeplänüçe illärgä qarşı yaña xärbi höcümnärdän tıyıluın teli.

John Hopkins Universitetınıñ İtaliädäge Bolonya Üzägendä AQŞ-Yewropa mönäsäbätlären öyränüçe Stephen Szabo da taraflar üzara mönäsäbätlärne yaxşırtırğa äzer dip isäpli.

AUDİO: Minemçä xäzer Bush administratsiäseneñ tışqı säyäsättäge mömkinlekläre bik nıq çiklängän. Bu Ğiraqtağı wäzğiät belän genä bäyle tügel. Amerikanıñ üzendä budjet defitsitı, säwdä defitsitı, küp kenä ölkälärdäge amerikan säyäsätenä qarşı oppozitsiä köçäyä bara. Şuña kürä min Bush administratsiäse berektäşlär ezli dip uylıym. Ul uzen berençe prezidentlıq möddätendäge kebek irekle xis itmi, häm minemçä inqıylap omtılışları beraz kimede. Häm minemçä, alar yewropalılar belän mänfäğätlärgä kübräk turı kilgän, realistik mönäsäbätlär qorırğa teli. Minemçä yewropalılar da şunı uq teli.

Küptän tügel çıqqan "Ayırıluçı yullar" isemle kitabında Szabo AQŞ-Yewropa mönäsäbätläre inde berqayçan da Salqın Suğış çorındağı däräcädä bulmayaçaq di. Ul çaqta strategik mänfäğätlär yewropalılarnı Amerikanıñ qararlarına buysınırğa mäcbür itkän ide. Anıñ äytüençä, yaña mönäsäbätlär ayırım maxsus kileşülärgä häm kileşmäwçänleklärgä nigezlänäçäk.

Şulay da Szabo Yewropalılarğa Colin Powell urınına däwlät sekretare itep Ricenıñ bilgelänüenä şatlanır öçen säbäp bar di.

AUDİO: Berençedän Rice Yewropanı şaqtıy yaxşı belä, Rusiäne şaqtıy yaxşı belä. Ul Germaniäne berläşterü turındağı 2+4 söyläşülärendä bik nıq qatnaştı. Şul şulay uq prezidentnıñ ışanıçına iä, Powell aña iä tügel ide. Minemçä, ul AQŞnıñ säyäsäte turında söylägändä, aña bälki Powell belän çağıştırğanda citdieräk itep qararlar. Powell kübesençä Yewropalılarğa oşağan närsälärne äytä ide, ämma Yewropalılar anıñ administratsiädä tä''sire zur bulmawın da añlıy ide.

Szabo şulay uq Yewropalılar Ricenıñ üzenä urınbasar itep AQŞnıñ elekke baş säwdä wäkile Robert Zoellicknı bilgeläwenä qäbäğät di. Anıñ äytüençä, Yewropalılar Zoellicknı Bushnıñ berençe administratsiäsendä östenlek itkän neo-konservativ idealsizmı wäkile dip tügel ä ayıq qaraşlı realist dip kürä. Szabo fikerençä, Ricenıñ möhim pozitsiälärgä bilgeläwçe başqa şundıy qararları da yewropalılarnı AQŞnıñ tışqı säyäsätendä üzgäreşlär bulırğa mömkin dip ömetländerä.

Naif Aqmal, Praga.
XS
SM
MD
LG