Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 23:24

Tatarlarğa ärmännärdän ürnäk alırğa kiräk?


Xäterlisezme ikän, yuqmı ikän, uzğan yılda Azatlıq radiosı Tatarstandağı ärmän cämğiäteneñ qayber eşläre turında xäyran qalıp söylägän ide. Nişlilär bit alar, Tatarstan ärmännäre! 20 yıl elek suğa batqan trolleybustan distälägän keşene tartıp çığarğan häm şularnıñ ğömerlären qotqarğan milli qaharman, sovet zamanındağı fidaqärlek häm qıyulıq simvolı Şavarş Karapetyan turında inşalar bäygese oyıştırğannar. Qazannıñ bik küp mäktäplärendä köräş sportı buyınça zur däräcälärgä ireşkän Şavarş Karapetyannıñ qaharmanlığı belän soqlanıp, yazğan xikäyätlärne uqısağız ikän. Yäşlär qıyulıqnı, ğomumän, üzençälekle şäxeslärne yarata bit. İñ şäp inşa avtorlarına büläklär birelde. Qazan uquçılarına da tärbiä därese ütü zıyanğa tügel. Ärmännärneñ dä nindi keşelär buluın tağın ber tapqır kürdek, uqıdıq, işettek.

Şul uq ärmännär Qazannan Yerevanğa atnasına ber oçqıç reysın açuğa da ireşkännär. Şul oçqıçqa üzläre dä, üz illäreneñ qızıqlı äyberläre dä töyelä, berdä buş yörmi ul. Qazannıñ meñyıllığına bağışlap suvenir öçen zatlı itep bizälgän meñ ärmän könyağı häm şeşä sala torğan futlyar ürnäge üze ber sänğät äsäre. Ağaçtan, taştan yasalğan dekorativ pannolar, törle zatlı äyberlär meñyıllıqnıñ iñ matur büläkläre sanına keräçäk.

Bu comğada Qazan milli-mädäni üzägendä ärmän rässamnarınıñ häm dekorativ-gämäli sänğät ostalarınıñ xalıqara kürgäzmäse açıldı. Menä şul kürgäzmädä meñyıllıq Qazan, anıñ mäçetläre, matur binaları töşkän sänğät äsärläre, Qol Şärif mäçeteneñ maketı, törle vazalar quyılğan. Şunda uq Ärmänstannıñ iñ şäp rässamnarı, fotografları, çigüçeläre, keramika häm taş buyınça, ağaç belän eşläwçe ostalar icat itkän äsärlär quyılğan. İsemnären sanap betererlek tügel. Grant Tatos, Gevorg Mşetsi ärmän sänğäteneñ iñ danlıqlı rässämnäre ikän. Başqalar da şundıy uq. Barlıq familiälär dä –yan dip tämamlanğan bu isemlekne häm alarnıñ isemlegen Tatarstan ärmännäreneñ cämğiäte bastırğan matur katalog buklettan küräseñ.

Menä bu, içmasam, borınğı häm bügen dä isän bulğan sänğät, mädäni millät dip uylıysıñ. Qazanda tuğan Anna Xaçatryan bala çaqtan uq tserebral' paraliç belän awırıy. Ayaqları, qulları xäräkät itmi. Barı tik sul qulı ğına beraz ğına xäräkätlänä. Häm nindider xikmät belän şuşı çaq qına xäräkätlängän zäğif qul yasağan räsemnärne kürsägez ikän! Söyembikä manarası, Cälil isemendäge teatr, İdel yarları, qarlı urmannar häm başqa şundıy räsemnär öçen Anna Xaçatryan çit illärdä şöhrät qazanğan.

Ni öçen şulay ärmännärneñ tözeleştä, sänğättä ostalığı turında täfsillär söylim soñ? Alarnıñ xolqı häm ğädäte bolay da bilgele. Xikmät şunda – alar bit üz illärendä tügel, çittän kilgännär. Döres, soñğı 10 yılda Ärmänstanda iqtisadi xällär qatlawlı bulğaç, Rusiägä emigratsiä artqan. Xäzer inde Rusiädä ärmännärneñ sanı elekkegä qarağanda ike märtäbägä artqan. Naçar urınnarda eşlämi alar. Bazarda pıçraq cimeş satuçılar tügel alar. Fänni institutlarda, banklarda yış oçrıylar. Üzlären dä kürsätälär, torğan töbäktäge abruylı keşelär belän dä yaxşı möğällämä totalar.

Ä bu comğada äytelgän kürgäzmä aldınnan Qazannıñ Duslıq yortında İdelbuyı federal' okrugında ärmän milli-mädäni cämğiätläre citäkçeläreneñ kiñäşmäse uzdı. Anda Sarıtawdan da, Samardan da, barlıq töbäklärdän dä bik citdi keşelär kilgän. Alar ni turında söyläşälär? Eşquarlıq, yäşlärne tuğan telgä öyrätü, yäkşämbe mäktäpläre, Ärmänstan belän elemtälär, milli sänğätne üsterü häm başqalarğa kürsätü turında.

Bik tanış temalar bit bolar. Tatarlar da cıyılğaç şul turıda söyläşä. Ämma, bez cıyılğaç, kemneder qähärlärgä, üzara bulmağan xakimiätne büleşergä, üz millättäşlärebezne faş itärgä totınabız. Bik usal bu tatarlar, digän tä'sir qalırğa mömkin. Zur-zur qorıltaylarğa cıyılıp, yañğırawıqlı süzlär äytkännän soñ näticäse kürenmi. Doşmannar da qurıqmıy, duslar da berläşmi. Ärmännär ber-bersen zurlap, olı proyektlar öçen aqça tuplıy. Ä tatar cämğiätläreneñ küpçelege buşqa birelgän kitap yäki çäy-şikär bulsa quana, bulmasa – açulana. Zur ğına oyışmalarnıñ qaznasında 0 sum 0 tien bula.

Anıñ qarawı, oyışmalarnıñ sanı küp. Berse räis, ikençese urınbasar, öçençese – komissiä citäkli. Tatar bit andıy tügel ide. Eşçän, buldıqlı, ütkän yulınnan çäçäklär üsterep qaldıra torğan xalıq bit ul tatar. 3 täñkä aqça taba almıy isäñgeräp yörüçelär dä bez tügel ide bit. Ä xäzer Kavkazdan kilgän millätlärdän ürnäk alırğa irenäbez. Kiläse düşämbedä şul uq duslıq yortında äzerbäycannar bik matur çara ütkäräçäk. Alar da ärmännär, yähüdlär kebek eş buyınça üzara bäxäsläşep kitälärder. Ämma, alarnıñ ızğışuı çittän kürenmi, ä berläşüe – kürenä. Ä bezneñ härqaysıbız üzen Çıñğızxan yäki Napoleon itep xis itä. Kem bozğan soñ bezne? Anısın bälki belep tä bulmas. Ämma, niçek kire üz xälätebezgä qaytırğa? İñ xikmätle soraw şuşıdır, möğäyen.

Rimzil Wäli

XS
SM
MD
LG