Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 06:07

"Frankfurter Allgemeine Zeitung": Qırğızıstandağı inqilap häm monıñ tä''sire


Qırğızıstanda bulıp yatqan vaqiğälär, xakimiät üzgäreşe çit il mätbuğatında da möhim urın bili. Könçığıştağı inqilap demokratiägä alıp baraçaqmı digän sorau quyıla. Ber ük vaqıtta monıñ Russiägä täsire dä tikşerelä. German gazetası "Frankfurter Allgemeine Zeitung"ta ( Frankfurter Algemayne zaytungta) bu xaqta basılıp çıqqan maqälä "Mäskävneñ kimi barğan täsire" dip atala.

Gazetanıñ yazuınça, Sovetlar Berlege kire qaytmıy. İmperia yaña formada yañadan tuaçaq dip ışanuçılarğa Russiäneñ kürşeşendäge illärneñ xalıqları sabaq birdelär. Başta görcelär Edvard Şevardnadzene quıp cibärdelär. Annan Ukrainnar Leonid Kuçma törkemen sördelär. Xäzer Qırğızlar prezident Askar Akayevne bik tizlek belän ildän qaçarğa mäcbür ittelär. Qırğızıstanda demokratiäneñ kiläçäge bilgesez. Könbatış pluralizmınıñ urnaşaçağına garantiä yuq. Görcstan häm Ukraina belän çağıştırğanda Qırğızıstanda oppozitsiä naçar oyışqan. Xakimiät üzgäreşeneñ planlanmağan buluı, köç qullanu häm xakimdarnıñ qaçıp kitüe, xätfä revlutsiäsen tügel, ä bärep töşerüne işarä itä. Läkin, ayırmalıqlar öç revolutsiäneñ dä ähämiäten kimetmi. Alar Russiä prezidentı Putin häm elekke sovet respublikalarındağı xakimdarlarnıñ Könçığış demokratiäseneñ kire qağıluın kürsätä. Könçığış demokratiäse digän äytem, xakimiättäge ğailäneñ, törkemneñ xakimiäten saqlap qaluğa xezmät itä. Tiflis, Kıev häm Bişkäktäge inqilaplar Mäskävneñ imperiaçıl tışqı säyäsäteneñ dä uñışsızlığın kürsätä. Elekke sovet respublikaları Kreml täsir zonasında yäşärgä telämävlären kürsättelär. Könbatışnıñ irekle saylaular, bäysez mäxkämälär häm çın demokratik oyışmalar ideası küberäk cälep itä bula kiräk. İnqilaplarnıñ bu illärdä buluı oçraqlı xäl tügel. Gärçä bu illärdä dä, ekonomik problemmalar, korrupsiä häm ber törkemneñ xakimiäte xökem sörgän bulsa dä, alar BDB illärendäge diktatura rejimnarı tügel ide. Şevardnadze belän Akayev başta reformaçılar bulıp tanıldılar. Öç ildä dä oppozitsiä bar ide häm anıñ belän elek xakimiät elitasına kergän şäxeslär citäkçelek ittelär. Şulay uq çiklängän külämdä bulsa alternativ informatsiä alu mömkinlege dä bar ide. Elekke sovet imperiasınıñ kiläçäge nindi bulaçaq? Prezidentlıq diktaturası xökem sörgän illärgä domino täsire bulaçaqmı? Meñärlägän rejim tänqitçesen qulğa aldırtqan Kärimovnıñ Üzbäkstanında, İlne izolätsiägä kertkän Lukaşenkonıñ Belorusında närsälär bulaçaq? Niyazovnıñ şäxes şöxräte xökem sörgän Törkmänstanda nilär bulaçaq? Mondıy diktatura illärendä tınıç inqilapnı küz aldına kiterü qıyın. Kiresençä, Taşkenttan alıp Minskqa qädäre diktatorlar xakimiättä utırğan bu illärdä xakimiätlär oppozitsiäne tağı da qatıraq ezärlekliäçäklär dip kötärgä kiräk. Andağı diktatorlarnıñ fikerençä, Qırğızıstan misalı çiklängän pluralizmnıñ da xakimiätne yuğaltuğa kiteräçägen kürsätä. Aftoritar xakimdarlarnıñ borçıluı üsä bara. Üzbäkstan, Tacikstan häm Qazaxstan qırğız çirenä qarşı çiklären yaptılar. Andağı media Qırğızıstanağı xällär turında endäşmi. Nazarbayevneñ ğailäse xakimlek itkän Qazaxstanda, Qırğızıstandağına oxşaş täräqqiätneñ buluın küz aldına kiterep bula. Xätta Russiäneñ üzendä dä , xalıq vasiylıqqa- opekunlıqqa küpme vaqıt çıdıyaçaq digän sorau quyıla. Yevropa illäre citäkçeläre dä Tiflis , Kıev häm Bişkeketäge revolitsiälärgä şaqqatıp qarıylar. Andıy illärdä bareber ber närsä dä eşläp bulmıy digän qalıplaşqan fiker äytelä. Bu regiondağı xällärgä Mäskäv küzlegennän qarasañ , älbättä şundıy näticägä kiläseñ. Könçığıştağı inqilaplar ireklek ideasın yaqlaudan vaz kiçkän, totnaqlıqnı ğına küz aldında totqan Yevropanıñ tışqı säyäsäteneñ ğacizlığın-citeşsezlegen da kürsätte- dip yazılğan german gazetası Frankfurter Algemayne Zeitungta basılıp çıqqan maqälädä.

Färit İdelle, Praga.
XS
SM
MD
LG