Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 05:30

II Bötendönya suğışı tämamlanuğa bıyıl 9 mayda 60 yıl tula


II Bötendönya suğışı tämamlanuğa bıyıl 9 mayda 60 yıl tula. Bäyräm yaqınlaşa, ä suğış veterannarınıñ sanı könnän kön azaya. Bügen bez sezgä şularnıñ berse Ältäf Nazirov turında söylärgä telibez. 21 аrmiyaneñ yañadan oyıştırılğan çastenda ölkän serjant bulıp elemtä, telefon çıbıqların suzıp yörgän suğışçı ul. Xökümät büläklärenä: “Qızıl Yoldız” ordenı häm “Za boyıwıye zaslugi” ordennarına , häm bik küp medal'llärgä layıq keşe. Äytep kitkän soñğı ordennıñ artına Yel'nya, Smolensk, Wıborg, Kotovitsı, Odeln, Groden, - dip şähär isemnäre yazılğan. Ältäf abıy suğış tämamlanğan könnärdä armiäneñ aldınğı saflarında bula. Şul könnärdän anıñ ber xatiräsen täqdim itäbez.“Suğışnıñ tämamlanun iñ berençe min kürdem”.Suğış komanduyuşçieneñ küzätü punktında (NP)sında utırabız, ber wısotkada, taw başında bu 6 may ide . min starşiy serjant-komandir idem. Nemeslär minomettan bertuqtawsız atalar. Bezgä ul atqan pulyalar timi inde, taw başında biek Ul “işäk” tawışı çığarıp kilä bit inde .Bu kiç ide. İrtän irtük tañ atqanda, torıp qarasam, stereo trubadan, tigez bolınlıqlar, nemes okopları belän bezneñ okoplar yänäşä genä urnaşqannar. Qarıym::beznekelärgä, beznekelär yörep toralar, tegeläy bolay, tegeläy bolay. Borıp quydım tege trubanı nemeslärnekenä taba, , küräm, tayaqqa bäylägän aq çüpräk, tağı beräw , tağı beräw, tağı beräw 5-6 nı sanadım. Şunnan min polkqa qunarğa töşep kitkän mayorğa şıltırattım. -Ul tiz genä yögerep menep komanduyuşçiyğa şıltıratırğa kereşte.Ul amerikada eşlängän telefon YEE-8А ide. Anıñ söyläşkäne barıbızğa da işetelep tordı. “ prospali nemsev”, diep sükte ,dä “Podnyat' polk, poyti za nimi!”, - dip komanduyuşçiy ,boyriq birde telefon aşa. ” Bez dä, trofeylıy at bar ide anı cigep , bar närsälärne töyep kittek nemeslär artınnan. Ber öç çaqrım kitkäç, “peredniy kray”nıñ ber yılğa yanında, nemeslär küperne şartlatıp qaçqannar. Min üzebezneñ polkqa şıltırattım da, miña äyttelär: “ Polkqa qayt!- dip. B u 7май ide. Yulğa çıqtıq anda küpme xalıq, miña bezneñ polknıñ berençe komsorgı leytenant oçradı . Anıñ belän oçraşıp qoçaqlaşıp übeştek tä, ul üze yulı belän, min üzemneñ yulım belän kittek.Qaytıp yoqladıq. 8май könne tön'yaqqarak kitärgä kiräk ide. Maşinağa utırdıq , tawğa menäse bar ide. Nindider is kilä. Şul tawğa menep qarasaq, anda tanklar eçendä keşelär yana Keşelär yanğan is ikän. .Bezneñ tanklar nemes tanklarına taranğa barğannar. Yulnı çistartqannar ide, andağı texnika , andağı, artilleriä , anda ülgän keşe... Şunnan soñ bez tuqtadıq Valdenburgta, . Germaniädä. .Ul atala ide Yujnaya Seleziä dip. . Soñınnan anı Pol'şağa birgännär. Bezgä Kenigsbergnı birgän şikelle.

İkençe front açu yärdäm itteme? “Bik küp yärdäm itte. ” Böten keşelär suğışnı 8 mayda bette dip belälär, ä bez 11майда ğına beterdek.. Ni öçen ? Çexoslovakiädä Germaniäneñ ike armiäse bar ide. Ul armiälär bezdän qurqıp,. bezgä bireläseläre kilmiçä, Soyuzniklar yağına, küçmäkçelär ide. Şunda bezneñ ğäskär, alarnı kisep alıp, tar-mar itte.”.

Suğışqa qadar dä Ältäf Nazirov bik küp ğazaplar kürgän keşe. Alar bik küp ğailälär kebek, kulak,- iseme tağılıp, 1937 yılda vagonğa töyäp eşelon belän Magnitorskiğa sörelälär. Anıñ ätise. Nazir Zakirov anda metallurgiä kombinatında eşli. Annan ğailäläre belän qaçıp qaytqannan soñ, Ältäf abıy häm señelläre tuğannarında tärbiälänälär., çönki ätise- Näzir Zakirovnı Mäskäwgä törmägä cibärälär. Ä Ältäf abıy inde 16 yäştän Zakirov tügel , Näzirov bulıp yörergä mäcbür bula. Suğışqa qädär ul 7 klassnı tämamlağaç, babası, ätise kebek tire cıyu eşendä eşli. Annan ul Qazannıñ “vodolaz mäktäbe”ndä uqı, häm qotqaruçı bulıp eşli. Häm 1942 yılda anı Xärbi Komissariat Mäskäwgä cibärä. Ä Mäskäwdän ul suğışqa kitä häm elemtä batal'onına elägä. Annan inde anı Qaluğa şähärenä 21 armiägä telefon stansiäse mexanigı itep cibärälär. Ul waqıtta bu armiä tar-mar itelep betkän bula. Şunıñ öçen bu çast'qa yañadan xärbilärne cıyalar. Häm Ältäf abıy 1945 yılğa qädär, , ölkän serjant bulıp anda xezmät itä. Suğış betkändä alar Çexoslovakiädä bulalar. Ältäf abıy, tuğan ilen azat itär öçen, suğışnıñ alğı saflarında suğışıp , Germaniä cirlärenä qädär barıp citkän, suğış qırlarında xärbiläreneñ aq çüpräk kütärgännären, anda suğışçılarnıñ tank eçlärendä tereläy yanğannarın kürgän suğışçı. Suğıştan soñ yıllarda Ältäf abıy şul üzeneñ näselennän kilgän hönären däwam itep tağın da şul yon tire cıyu belän şöğellänä başlıy. Ul waqıtta anı ber rayonğa citäkçe itep quyalar. Awıl xucalığı ölkäsendä ul waqıtta bigräk tä yon cıyu buyınça bik qatı taläplär quyılıp xisapnıñ döreslege, tögällege taläp itelgän bulğan. Häm 1950 yılda Ältäf Nazirovnı 260 tonna yon kergännän, şunıñ 29 kg artıq çıqqanğa, urlaw maqsatı belän az kürsätkän dip ğayıpläp, anı 7елга törmägä utırtalar. Ä yonnıñ käğäz , mamıq kebek ük dım señderüçänlek, sıyfatı bar ikän. “Qorı könne kimi, dımlı könne arta”,- dip añlattı Ältäf abıy. Tik andıy närsälärne ul waqıtta iğtibarğa da almağannar.. Häm anı mäkkämä qararı belän Krasnoyarskiy cirlärenä törmägä cibärälär. “Taw astında, şaxta eçendä eşlädek ”,-dide ul. Alar yazuçı, Şamil' Räkıypov belän dä şunda küreşkännär. Şamil' Räkıypovnıñ alarnıñ brigadasında eşläwen äytte ul.. Ältäf Nazirov 7елга utırtılıp quysa da, ul 1953 yılda Stalin ülgäç amnistiä belän azat itelä, cäzadan qotıla. Häm ul şul yılnıñ oktäber ayında irekkä çığarıla. Şundıy awır yazmışlı 82 yäşlek suğış veteranı Ältäf Nazirov bügenge köndä nindi uylar belän yäşi soñ? Üzen tıñlıyq äle.

“Bezneñ qanğa kerep qalğan Sovetlar Soyuzındağı tärbiä birelgän närsä. Min Stalinnı da ğayıplisem kilmi, raskulaçivanienedä ğayıplisem kilmi.Ul waqıtta kiräk bulğan töple başlı keşelär kiräk bulğan eşlärgä. Metallurgiäne alıp barırğa da başlı eşçelär kiräk bulğan. Min üzem üzebezneñ il öçen suğıştım.” Bügenge köndä bezgä tülängän taşlamalar, alar barısı da RFneke. Ä Tatarstannıqı: Kvartirğa remont yasıybız didelär, ansı da yuq,” maşina biräbez didelär, ansı yuq. Şunsına xäterem qaldı:Min sotsial' yaqlaw bülegenä dä bardım, yal itärgä şifaxanägä yullama sorap. Ber qaya da barmağız, üzebez şıltıratırbız, didelär. Ber dä alğanım yuq . Minem äbiemneñ wafat bulğanına da inde 13 yıl, yalğızım min. Balalar, onıqlarım yärdäm itälär inde. Sez, kulak yarlığı tağılğan , repressiälängän , ike orden kavalerı suğış veteranı, Ältäf Nazirovnıñ awır yazmışı turında tapşıru tıñladığız.. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.

XS
SM
MD
LG