Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 08:51

New York Times: "Başqortstandağı protest belderüçelär Putinnıñ tarafdarın bärep töşerergä niätli"


Başqortstandağı xällär bu könnärdä Könbatış matbuğatınıñ da iğtibarın cälep itä. Quşma Ştatlarnıñ abruylı New York Times gäziteneñ 26 April sanında "Başqortstandağı protest belderüçelär Putinnıñ tarafdarın bärep töşerergä niätlänä" digän mäqälä basılıp çıqtı.

Mäqäläneñ avtorı Steven Lee Myers yazuınça, Könyaq-könçığış Uralnıñ Ufa qalasında cirle citäkçelärgä qarşı kütärelgän uram cıyınnarı Rusiä prezidentı Vladimir Putın säyäsäte öçen dä citdi sınaw bulıp tora, çönki bu qarşılıq çaraları Rusiäneñ başqa töbäklärenä taralırğa mömkin. Ukraina häm Qırğızstan inqilaplarınnan ruxlanıp Başqortstanda fivraldän birle barğan uram cıyınnarında meñlägän keşe qatnaştı, alar respublika prezidentı Mortaza Räximovnıñ urınınnan kitüen taläp itte.

Artaban New York Times Räximovnı Putinnıñ tarafdarı dip atıy häm bolay däwam itä. Mortaza Räximov şaqtıy küp möselman yäşägän töbäkneñ citäkçese bulıp tora. 2003 yılda ul prezident saylawların qabat ottı. Qayber mäglümätlärgä qarağanda anıñ töp köndäşe bu saylawlardan Kreml quşuı belän çigengän.

Ufa uramnarında tänqitlär Räximov isemenä äytelsä dä, alar Ukraina häm Qırğızstanda yañğırağan şiğärlärne xäterlätä. Şul uq tänqitlär xäzer Putin isemenä dä äytelä: saylawlarda xärämläşü, däwlätneñ eşquarlıq östennän kontrolne köçäytüe, rişwätçelek.

Putinnıñ xakimiäte älegä nıqlı bulıp kürensä dä, Başqortstandağı waqiğalar xalıqta tüzemlekneñ betep kilüen, rizasızlıqnıñ artuın kürsätä. Bu käyeflär Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä küzätelä.

New York Times yazuınça, oppozitsiä citäkçese, eşquar Ramil Bignovnıñ "Monıñ axırı bulaçaq, häm tiz arada bulaçaq" digän süzläre Räximovqa qarata äytelsä dä, uñışlı uram cyınınnarı Putinğa da qağılaçaq, çönki ul Räximovnı xuplap kilde. Monnan tış Putin cirle citäkçelärne saylawnı beterep töbäktä barğan bäxäslärgä öleşen kertte. Mäskäwdäge Carnegie üzäge belgeçe Nikolay Pterov süzlärençä, Kreml bu qararı belän tormışın ciñeläymäkçe ide, läkin üzenä yaña awırlıqlar tudırdı. Xäzer oppozitsiäneñ gubernatornı ciñü öçen qanuni yulları qalmadı. Räximov köndäşläreneñ ike genä yulı bar: yä uramğa çığu, yä Mäskäwgä baru. Alar ikesen dä eşläde.

İke ay barğan qarşılıq çaraları näticä birmägäç, oppozitsiäneñ 200läp wäkile April urtasında Mäskäwgä kilep miting ütkärde, Räximovnı urınınnan alu möräcäğätenä 107 meñ imza cıyıp anı Putin administratsiäsenä tapşırdı. Çirattağı qarşılıq çarası 1 Mayğa bilgelängän. Bignov süzlärençä, alar üz taläplären Putinnıñ yärdämçelärenä citkergän. Ämmä, Carnegie üzäge belgeçe Nikolay Peеrov süzlärençä, Putinnıñ bu taläplärgä rizalaşuı ikele, çönki bu başqa töbäklär öçen ürnäk bulaçaq, başqa citäkeçlärgä qarşı protest dulqını kütärelergä mömkin.

Başqortstan räsmiläre qarşılıq çaralarına açulı reaksiä beldersä dä, älegä köç qullanuğa barmadı. Aprilneñ 16sında, demonstartsiägä ike säğät qala Bignov häm tağın ber oppozitsiä citäkçese Anatoli Dubovski FSBğa çaqırtılıp 5 säğät yarım buyına, demonstratsiä betkänçe sorawğa tartılğan. Ul arada Räximov tarafdarları Ufanıñ Lenin mäydanında üz demoanstartsiäsen oyıştırğan. Avtobuslar belän kiterelgän keşelär arasında berniçä distä kamuflajğa kiengän yäşlär dä bulğan. Alar ber xatınnıñ bitenä suqqan, Başqortstan xalıq frontı citäkçese Ayrat Dilmuxametov belän ızğış oyıştırğan. Şunnan soñ iminlek xezmätläre Ayratnı üzläre belän alıp kitkän häm berniçä säğät buyı sorawlar alğan.

New York Times yazuınça, Başqortostan Rusiädäge 21 milli respublikanıñ berse, energiägä bay töbäk, zurlığı belän Amerikanıñ İllinois ştatı çaması. Çığışı belän başqort Mortaza Räximov qayçandır bäysezlek tarafdarı bulsa, xäzer avtoritar citäkçe, respublika belän üz bilämäse kebek idarä itä, tabiğıy yatmalarnıñ zur öleşen anıñ ulı Ural Räximov kontrol itä.

Respublikada qarşılıq çaraları uzğan yılnıñ dikäberendä Balgoveçenski qalasında militsiäneñ başbaştaqlığına protest bularaq başlanıp kitte. Soñraq moña üzäkneñ monetizatsiä säyäsätenä qarata rizasızlıq östälde. Bügen oppozitsiä saflarına tormış awırlığına zarlanğan küp sanlı pensionerlar quşıldı.

New York Times gäzite yazuınça, Mortaza Räximov anıñ belän äñgämä ütkärü täqdimennän baş tartqan. Anıñ matbuğat wäkile Rostislav Morzağolov, prezident yazğı çäçü eşläre belän mäşğül, anıñ şikäyätlärgä cawap birergä waqıtı yuq digän. Oppozitsiä citäkçelären Morzağolov, töbäkneñ baylığın häm xakimiätne üz qulına töşerergä telägän açulı keşelär törkeme dip atağan.

Soñğı qarşılıq çarasında Ayrat Dilmuxametov oppozitsiä taläplären yañğırattı: irekle häm ğädel saylawlar ütkärü, monetizatsiäne tuqtatu, prezident ulınıñ milegen konfiskatsiäläw. Oppozitsiä qanuni yul belän baraçaq disä dä, anıñ süzläre yanaw bulıp ta yañğıradı. Üteneçlär, şiqäyätlär, qararlar waqıtı uzdı dide ul häm şağir Mayakovskinıñ "Xäzer süz siña, iptäş mauzer" digän süzlären kiterde.

-Ali Gilmi
XS
SM
MD
LG