Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 23:37

Törkiä 90 yıl elek ärmännär belän bulğan xällärne niçek bäyäli? [ atnalıq küzätü ]


Tөrkiäneñ ütkän atna azağındağı qurquı - Ärmän diasporasınıñ aktivlıqları buldı. Ärmännärneñ dägwälärenä häm Fransiä kebek mөhim berniçä ilneñ parlamentları raslawına kürä, Berence Dөnya Suğışı çorında Anatoliädä yäşäwçe Ärmännär Ğosmanlı Däwläte kөçläre tarafınnan genosidqa duçar itelgännär. Anda millionnan artıq keşe xälaq bulğan. Bu genosid өçen ämer 1915 yılnıñ 24 Aprilendä birelgän. Inde dөnyada barlıq Ärmännär, şul isäptän Ärmänistan xөkümäte şuşı kөnne matäm kөne dip bilgeläp ütä. Bigräk tä diasporadağılar өçen bu faciğäğä yabışıp yatu, monı yäş buınnarğa tapşıru arqılı alar üz milli añnarın saqlap qalırğa da xezmät itälär. Başqaça äytkändä, milli añnı saqlaw, üsterü өçen “sin” häm “başqalar” kiräk, ägärdä sineñ tarixi doşmanıñ bulsa, sin anı härdaim iseñdä totasıñ, bu da siña üzeñneñ kem buluıñnı iskä töşep tora.

Bıyıl şul waqiğägä 90 yıl tuldı. Şul säbäple dä matem kөnnäre dөnyada Ärmännär yäşägän bar cirdä qotlandı diärgä bula. Fransiä prezidentı Jak Şirak Ärmän prezidentı Robert Koçaryan belän bergäläp Parijda Matäm movzeleyına çäçäk bäyläme quydılar. Şirak şunuñ belän berrättän bez Tөrkiäneñ AB-nä kerüen telämibez dip äytergä tırıştımı, tөgäl äytep bulmıy. Fransiädä AB konstitusiäse mäsäläsendä referendum ütkäreläçäk häm “yuq” diyüçelär kübräk bulaçaq dip farazlana. Analizçılar fikerençä, “yuq” dip tawış birüçelär asılda Tөrkiäneñ ağzalığına qarşı buluçılar dip farazlıy. Yäğni Tөrkiäneñ şuşı Ärmän probleması AB belän dä bäylänä.

İkençe yaqtan, mөnäsäbätlär yaxşıra bara dip belderelgän Rusiä Dumasınnan yasalğan belderü ike arada kirenkelek tudırdı. Rusiä Duması 22 Apreldä ber belderü yasap Tөreklärne Ärmännärgä qarata genosid oyıştıruda ğäyepläde. Tөrkiä tışqı eşlär ministrlıgı "Şuşı belderü, ike yaqlı zur yuğaltular, zur qayğı-xäsrätlärgä säbäp bulğan waqiğälärne genosid dip surätläw, Berençe Dөnya suğışın yaxşı belergä tieşle ber ilneñ parlamentı tarafınnan yasaluwı añlıy alırlıq xäl tügel" dip belderde. Tөrkiä Rusiä Federatsiäsenä bu mäsälädä ber-ber artlı ike protest notası cibärde. Dumada, şiksez, borınğı urus-tөrek doşmanlığın yäşätergä teläwçelärneñ sanı yuğarı bulırğa tieş. Altın Urda çorın bitärläp, monı däresleklärgä kertergä teläwçelär dä başqalar tügelder.

Premier Recep Tayyip Erdoğan da Yaña Zelandiä premierı belän bergäläp intervyü ütkärgändä bu mäsälägä dä qağıldı. Ul Koçaryanga şuşı genosid mäsäläsen urtaq komissiä tөzep çişik digän täqdim yasağan buluwın, läkin anıñ başta diplomatik mөnäsäbätlär başlıyq dip kenä cawap qaytarğanı turında äytte. Erdoğan, "Problemanıñ cawapları arxivlarda. Bez äydä dibez. Kiräk bulsa tarixıbıznı da sorawğa tartırbız. Bez tarixın inqär itkän millät tügel. Ayruça tarixıbız xiç ber waqıtta bezne tөşermäde” dide. Erdoğan, Ärmännär tik lobbi, yäğni pärdä artında aktivlıq kürsätep ber qaya da baralmıylar, bez arxivlardan çığaçaq näticälärgä tüzärgä äzerbez. Läkin sez Ärmännär dä monıñ näticäsenä tüzärgä äzer buluğız” digän sөzemtä yasadı. Premier Ministrlıq Däwlät Arxivları Mөdire Dotsent Yusuf Sarıay, “Bezgä ozaq mөddättän birle tarixığız belän tanışığız dilär, bez tarixıbız belän tanışqan sayın üz yuğaltularıbıznı küräbez, üz qayğıbıznı xäterlibez dide. Ul, “Anaotliädä 523 meñ 955 Tөrek igençese Ärmän partizannarı tarafınnan üterelgän. Monda Kөnbatış Auropanıñ cawaplılığı zur. Auropa Tөrkiä belän bäyle säyäsätendä Ärmännärne qullanğan. Monıñ bäläsen isä Ärmännär belän Tөreklär çikkän. Auropa da üz tarixın tanıy başlasın” dip äytte.

Qısqası 1915 yılda Tөnyaq Anatoliädä suğış barğanda, Ärmän partizannarnıñ urus, fransuz häm ingilizlär belän xezmättäşlek itep Tөrek awıllarına xөcümnäre säbäple ul çordağı Ğosmanlı xөkümäte Ärmännärne bu rayonnardan sөrergä qarar birä. Sөrgen qanlı bula, Tөrek statistik sannarına kürä 350 meñ tiräse keşe hälaq bula. İsän qalğannar ul çorda Ğosmanlı xakimiätendäge Suriä, Livan kebek cirlärgä urnaştırılalar. Ärmännär isä bez tik kenä torğanda Tөreklär bezgä genosid oyıştırdılar, millionnan artıq keşebezne üterdelär digän däğwa kütärälär. İnde 90 yıldan soñ da ike aradağı ızgış çişelä almasa, qızğanıç. Läkin äle baytaq sular ağarğa tieş.

Bu atnada Tөrkiä AQŞ belän kierenkelängän mөnäsäbätlären tөzätte. Prezident Sezer AQŞ belän Britan xärbi oçqıçlarınıñ İncirlek Xärbi nığıtmasın qullanu mөddäten ozaytqan qararğa qul quydu. Premier Erdoğan da “Tөrkiä-AQŞ mөnäsäbätläre nıq, anı bozarğa teläwçelärgä irek birmäbez” dide. Eşlär şulay şoma ğına barğanda, AQŞ näşer itkän “Global Terrorizm” isemle xisabında Tөrkiä territoriäsendä teror aktivlıqları kürsätkän idänastı PKK partizan oyışması Tөrkiäneñ kөnyağı belän kürşe rayonnarda bäysez häm demokratik Kөrd däwläte tөzergä teli dip yazılğan. Ankarağa bu naçar täesir yasadı.

Äxtäm İbrahim, İstanbul
XS
SM
MD
LG