Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 03:20

Ciñüçe däwlät taralğaç, millätebez berdäm bulıp qalamı?


Bu könnärdä 60 yıl elek faşizmnı ciñü - iñ zur ictimaği häm säyäsi, xalıqara waqiğa. Äye, berniçä köngä SSSRnıñ başınnan kiçkän ğazaplar häm ul ireşkän ciñülär, Sovetlar berlegeneñ böyeklege yañadan qaytqan kebek buldı. Ölkän buın wäkilläre, xäzerge qıyınlıqlarnı onıtıp, yäş çaqların, doşmannı bärep yığa torğan qüätle könnärne iskä töşerde. Bu bäxet mizgelläre, yuğaltular, bäxet mizgellär açısı küzlärne yäşländerä. Nindi ğazaplı läzzät, tatlı sızlanu. Tuğan ilne, cirne saqlaw, tormışnı yaqlaw instinktı keşene yañadan ayaqqa bastıra. Ğömerneñ zaya ütmägänen kiçerü üze genä ni tora. Ciñü xaqına ülärgä dä äzer bit bezneñ ata-babalarıbız. Bez - ciñüçelär, bez - bergä, bez - köçle, bez- xaqlı…

Şul uq waqıtta salqın häm açqılt-yüeş täpile fikerlär dä baş mien tırnap kitä. Xaqlısın xaqlı, ciñüen ciñdek, ä qaya soñ bezneñ ciñüçe däwlätebez? Bäyräm orkestrınıñ çıñı tınğaç, menä şuşı qara fiker şäwläse tağı da quyıra töşä.

Ä ciñüçelär niçek yäşi dä, ciñelgän Germaniä, Yaponiä veterannarı niçek ğömer itä? Bigräk tä ciñüçe Sovet armiäseneñ soldatları, ofitserları çit il keşesenä äylängäç, alarnıñ xäle niçek? Baltıyq illärendä alar “okkupant”, Ukrainada “moskal'”, Üzäk Aziädä illärendä şulay uq “iske zaman keşeläre, imperiäne saqlawçılar”.

Ä bit alarnıñ bernindi ğäyebe dä yuq. Alar üz illäreneñ ğäskäre safında faşizmğa qarşı köräşkän. Ämma alarnıñ grajdanlıq statusları, ruxi häm matdi xälläre bik qıyın. Xäyer elekke SSSR dan ayırılıp çıqqan illärneñ xalıqlarıñ da faşizmnı ciñüdän beraz çitlätelde. İñ zur Ciñü paradın bügenge Rusiä ütkärä, ä bit bu ciñügä Belorussiä, Ukraina, Kavkaz häm Urta Aziä, xätta Baltıyq buyı respublikaları da zur öleş kertkän. Şulay şul, ciñelülär yätim bulsa da, ciñülärneñ ağay – eneläre küp bula şul. Qarşılıqlı tarix, çınnan da küz yäşlären çığara torğan bäyräm bit bu.

Yarar, törekmän, üzbäk, gruzin, ukrainnarnıñ ciñügä kertkän öleşe üze ber xikmätle ser bulıp qalıp torsın. Tarix bitläre, arxiv materialları alarnı saqlayaçaq. Ä menä tatarlarnıñ öleşen kem isäplär? Tatarstan respublikası frontqa 600–700 meñ keşe cibärgän. Şul qädär xalıqnıñ näq yartısı ğına fronttan isän urap qaytqan, ikençe yartısı şunda häläk bulğan. Nişläp alay ike keşeneñ berse yaw qırlarına yatıp qalğan? Ğomumi suğış statistikası başqaçaraq bit? Dimäk, Tatarstannan frontqa alınğannar iñ xätär qaynar noqtalarğa quyılğan dip uylarğa nigez bar. Suğışta häläk bulğan 350 meñ tatarstanlılarnıñ yartısınnan kübese tatar keşeläre. Ä Rusiä, elekke SSSR töbäklärennän frontqa barğan tatarlarnıñ canın, qanın kem xisaplağan? Şunısı bilgele, suğışta Sovetlar Soyuzı geroyı isem aluçı tatarlarnıñ sanı 150 citkän. 10 meñ keşegä proporsional' bülsäñ, bu kürsätkeç başqalardan yuğarıraq, dilär. Yähüdlärneñ dä kürsätkeçe tübän tügel. 100 artıq yähüd Geroy bulğan. Ä bit tatar da, yähüd tä maxsus kütärtelgän, kürsätelgän millätlär tügel. Kiresençä, milläte turı kilmägän öçen Geroy yoldızı urınına orden, orden urınına medal' birelü oçraqları härkemgä mäğlüm.

Menä şuşı tatarlarnıñ çit ildä yäşägännäre, suğış veteranı bulğan millättäşlärebez bu atna azağında Qazanda buldı. Alar Tatar kongressında, Qazan Kremlendä iñ yuğarı däräcädä qabul iteldelär. Törle il pasportların kesälärenä salıp, elekke il birgän orden-medal'lären tağıp kilgän tatar babaylarınıñ kübese rusça yaxşıraq söyläşsä dä, alar tatarlar. Dimäk, illäre betsä dä, milli berdämlekläre haman betmägän alarnıñ.

Çit ildä qalğan tatar frontovikları nindider ömet-xörmät uyata, ämma alarnıñ onıqları törle xalıqlarnıñ tel, mädäniät, ğöref-gädätläre möxitenä kerep bara. Urtaq watanıbız urınına urtaq millätebez saqlansa, bu babaylarınıñ ruxı tarixlarda, arxivlarda ğına qalmas ide.

Çınnan da, bügen İkençe bötendönya suğışın iskä alğanda, törle töbäk tatarlarınıñ ber ut, ber qan öyermäsenä bergäläp kerüläre canğa tä'sir itä. Xätta, Pletsenzee törmäsendä faşist gil'otinasında başları kiselgän 11 tatarnıñ da tuu geografiäse kiñ qolaçlı. Tatarstannan - 3, Başqortstannan - şulay uq 3 tatar keşese, Üzbäkstannan - 2, Penza ölkäsennän - Äxmät Simaev, Irınbur ölkäse yegete Musa Cälil, Qazaqstanda tuıp, Mari Respublikasında yäşägän Ğaynan Qormaş äcälgä dä bergä kergännär. Alarnı millätebez,tatarlıq berläştergän. Şuşı milli berlek qaywaqıtta iskä dä alınmıy, yäki millätneñ ähämiäte yuq diüçelär tabıla. “Söt qalır, Watan kitär” - Därdmändneñ şuşı süzläre iskä töşä. Ä suğış xatiräläre onıtılğaç, bu babaylar kitkäç, watan ğına tügel, söt tä, näsel dä onıtılmasmı?

Rimzil Wäli

XS
SM
MD
LG